Historia: Luftërat Politike në Shqipëri në shekullin e XII-XIII. Principatat e Arbrit

AlbKristian.com - Faqe të Krishtera Shqiptare	Kryefaqja

Lufterat Politike ne Shqiperi ne shek.XII-XIII. Principiata e Arbrit

1. Ekspansioni i shtetit serb të Rashës në viset veriore shqiptare

Në periudhën e kalimit nga shek. XII në shek XIII pati një ndryshim të madh të rrethanave politike brenda dhe jashtë Shqipërisë. Forcimi i përpjekjeve për shkëputje nga Bizanti, nga njëra anë, dhe rënia e shpejtë e Perandorisë, nga ana tjetër, favorizuan krijimin e shteteve të reja në Ballkan. Të tilla qenë Mbretëria Serbe e Rashës, Mbretëria Bullgare, Principiata e Arbrit dhe Despotati i Artës (i Epirit). Shteti serb i Rashës u krijua aty nga fundi i shek.XII dhe fillimisht përfshiu krahinën e Rashës, në veri të Novipazarit, që ishte njëkohësisht atdheu i parë i serbëve. Por në dy dhjetëvjeçarët e fundit të shek.XII, zhupani i madh serb Stefan Nemanja mundi t'i shtrinte kufijtë e shtetit të tij në drejtim të jugut dhe të jugperëndimit. Kronikat e vjetra serbe thonë se në vitet e fundit të shek.XII Nemanja arriti të merrte pjesën më të madhe të Shqipërisë së Sipërme (Dioklenë dhe Kosovën). Po sipas këtyre kronikave, serbët shkretuan me atë rast qytetet e lulëzuara të Ulqinit, të Tivarit, të Shkodrës, të Drishtit dhe të Danjës. Në vendet e pushtuara, paria vendëse u shpronësua, qytetet u ngarkuan me tribute të rënda. Në Kosovë dhe në Diokle kishat e manastiret u zunë nga pushtuesit që dëbuan andej klerin vendës shqiptar dhe vunë klerikë sllavë. Shumë shpejt mbretërit serbë e lanë Rashën dhe e zhvendosën rezidencën e tyre në qendrat e pasura të posapushtuara. Më 1250 edhe kisha serbe, tashmë autoqefale, e transferoi selinë e saj nga Ziça në Pejë. E mbështetur fuqimisht nga mbretërit serbë, ajo iu vu punës për asimlimin fetaro-kulturor të popullsisë shqiptare nëpërmjet konvertimit (ndërrimit) të dhunshëm të saj në ortodoksinë serbe.

2. Principiata e Arbrit

Duke filluar nga shek.XI, burimet historike i japin njhë vend të veçantë viseve shqiptare midis Drinit e SHkumbinit ,të cilat quheshin Arabnon (Arbër). Që në kohë këtu ishin zhvilluar struktura politike autonome. Perandoria Bizantine, e ndohdur në vështirësi të mëdha, ishte e shtrënguar t'i njhte fisnikërisë së Arbrit të drejta e privilegje gjithnjë më të mëdha. Më 1166 burimet historike perëndim për herë të parë një dinjitar vendës me titullin prior Arbanensis (i pari i Arbrit). Në fund të shek.XII, në Arbër sundonte një dinasti vendëse. Themeluesi i saj ishte Progoni (1190-1198). Sundimin e tij e trashëguan bijtë, në fillim Gjini (1198-1208) e pas tij Dhimitri (1208-1216). Nën drejtimin e këtij të fundit Principiata e Arbrit arriti kulmin e fuqisë së saj. Dokumentet perëndimore të kohës i atribuojnë atij titujt gjykatës (judex) e princi i arbërve (princeps Arbanorum), kurse ato bizantine e quajnë arkond i madh (megas arhon). Martesa me Komenenën, vajzë e mbretit serb Stefan Nemanja dhe mbesë e perandorit bizantin Aleksi III Engjëll, i solli Dhimitrit edhe titullin e lartë bizantin të panhyperssebastit. Dhimitri kishte në varësi një numër krerësh të tjerë të Arbrit që ai i quante "njerëzit e mi" (homines mei). Ndërmjet tyre përmendet edhe shtëpia e njohur e Jonimëve. Krushqia e lidhur me Nemanjën nuk e mënjanoi rrezikun e ekspansionit serb në tokat e Principiatës së Arnrit. Por, pas vitit 1204, rrezik më imediat përbënte Dukati venedikas i Durrësit, një ndër formacionet latine që u krijuan në territoret e Perandorisë Bizantine pas Kryqëzatës IV. Për të siguruar aleatë, Dhimitri nenshkroi më 1209 një traktat me Republikën e Raguzës (Dubrovniku i sotëm). Po atë vit, Dhimitri i Arbrit filloi trataivat me papën Inocenti III për konvertimin e tij, të klerit, të fisnikëve dhe të popullit të tij, në ritin katolik. Hapi i principit Dhimitër ishte një veprim i shkathët politik për t'u lidhur, nëpërmjet Papatit, me botën perëndimore dhe për të siguruar aleatë kundër Venedikut, që nuk shihej me sy të mirë nga fuitë e tjera të Perëndimit përfshirë dhe Papatin. Konflikti i Dhimitrit të Arbrit me Dukatin venedikas të Durrësit kaloi në plan të dytë, kur në jug të Shkumbinit filloi të rritej rëndësia e një formacioni të ri, të lindur pas Kryqëzatës IV e Despotatit të Artës.

3. Despotati i Artës dhe Principiata e Arbrit

Pas rënies së Kostandinopojës në duar të latinëve, më 1204, një pinjoll i familjes perandorake bizantine, Mihali I Engjëlli krijoi në trevat e themës së dikurshme të Nikopojës (Epir) një formacion të ri politik, Despotatin e Artës. Fillimisht ky formacion përfshinte treva e popullsi kryesisht shqiptare. Despoti, Mihali I Engjëlli, i zgjeroi zotërimet e tij vazhdimisht në veri. Më 1210 ai kishte mbërritur në rrjedhën e lumit Shkumbin. Pa përfilluar marrëveshjen e nënshkruar atë vit me dukën e Venedikut, Pietro Zian, despoti i Artës sulmoi më 1213 Durrësin dhe e pushtoi atë. Kështu mori fund Dukati venedikas i Durrësit. Deri në fund të jetës së tij (Mihali I u vra më 1216 në kështjellën e Beratit), Despotati i Artës arriti një shtrirje të gjerë, nga Gjiri i Korintit, në jug, e deri në Durrës, në veri. Vëllai i Mihalit I, Teodori, e çoi më përpara politikën e pushtimeve. Ai e mbante veten për trashëgimtar të ligjshëm të frontit bizantin, të uzurpuar nga latinët. Në këtë kuadër, më 1217 ai i zuri pritë dhe shpartalloi perandorinë e porsaemëruar latin të Kostandinopojës, Pier dë Kurtëne, që kishte zbarkuar në Durrës dhe po marshonte drejt kryeqytetit. Në këtë betejë, që u zhvillua në luginën e Shkumbinit, ai u ndihmua nga forcat e Arbrit. Pas vdekjes së Dhimitrit, më 1216, në Arbër erdhi në fuqi fisniku Grigor Kamona. Princi i ri i Arbrit, që u martua me të venë e Dhimitrit, u vu nën ndikimin politik të despotit të Artës. Ndërkohë, edhe kisha e Arbrit, pas hapave të bërë në drejtim të Papait në kohën e Dhimitrit, u rikthye në traditën ortodokse e u vui në varësi të kryepeshkopit të fuqishëm të Ohrit, Dhimitër Komantiani, që ishte bashkëpunëtor i ngushtë i despotit të Artës. Pas fitores në Arbanon kundër perandorit latin Pjer dë Kurtëne, despoti i Artës Teodor Engjëlli pushtoi njërën pas tjetrës kështjellat e Tesalisë e të Maqedonisë. Më 1224 ai u mori latinëve qytetin e Selanikut, ku u kurorëzua perandor. Teodori ishte shumë pranë qëllimit të tij final, pushtimit të Kostandinopojës dhe restaurimit të Perandorisë Bizantine, kur më 1230 forcat e tij u asgjësuan në Klokotnicë (Trakë) nga cari bullgar Ivani II Asen. Pas kësaj Despotati i Artës, që kishte përfshirë ndërkohë popullsi sa shqiptare, aq edhe vllahe, sllave e greke, u shpërbë dhe u rrudh në shtrirjen historike të tij në Shqipërinë e Poshtme. Viset midis Ohrit, Vlorës e Durrësit për gati 10 vjet ranë nën sundimin bullgar derisa despoti i ri i Artës, Mihali II Engjëlli, i ribashkoi ato me zotërimet e tij (1241). Por mbajtja e tyre u bë e vështirë, pasi këtej e tutje për ato filloi të kishte pretendime edhe Perandoria e Nikesë, një formacion bizantin i krijuar në Azinë e Vogël pas vitit 1204. Në fillim të viteve 50, në vijim të disa fushatave, fitimtare, perandori Jan Vatace i nikesë pushtoi territoret e Despotatit të Artës. Më 1252 ai mori krejt zonën e Devollit e të Kosturit. Princi Gulam i Arbrit, që atij fronti, u bashkua me perandorinë Vatace. Por pasardhësi i Vataces, Teodor Laskari, e trajtoi Arbrin si një provincë të nënshtruar. Popollsisë iu ngarkuan taksa të rënda dhe vendi u privua nga autonomia politike që, kur më shumë e kur më pak, e kishte gëzuar në të gjitha kohërat. Në Arbër u vendos një administratë ushtarake nën komandën e gjeneralit bizantin Kostandin Habaronit. Forcimi i kontrollit ushtarak dhe vendosja e taksave dhe e detyrimeve mbi popullsinë e Arbrit shkaktoi shpërthimin e një kryengritje të fuqishme antibizantine që u shtri edhe në viset jugore shqiptare të Despotatit të Artës. Despoti Mihali II Engjëlli e shfrytëzoi këtë rrethanë për të kaluar në kundërsulm, duke i shkëputur rivalit të tij të Nikesë një sërë kështjellash në Maqedoni. Por, në betejën finale në Pelagoni (afër Manastirit), trupat e despotit të Artës u detyruan të kapitullonin përballë forcave superiore të perandorit të ri të Nikesë, Mihali VIII Paleologu, dhe të linin në duart e këtij të fundit pjesën më të madhe të territoreve të Despotatit.

4. Mbretëria e Sicilisë dhe Shqipëria

Në betejën e pelagonisë, despotit Mihali II Engjëlli i erdhën në ndihmë dy dhëndërat e tij, princi frëng i Akesë, Guljelmi II Villëharduen dhe sovrani gjerman i Mbretërisë së Sicilisë, Manfred Hohenshtaufen. Ky i fundit, që nga ardhja e tij në pushtet, më 1254, zbatoi me vendosmëri politikën e dikurshme lindore të normanëve të Sicilisë. Në dimrin e vitit 1257, duke përfituar nga trazirat në bregun tjetër, ushtritë e tij zbarkuan dhe pushtuan kështjellat shqiptare të Durrësit, të Spinaricës, të Beratit dhe të Kaninës. Despoti Mihali II Engjëlli u detyrua ta pranonte faktin e kryer. Madje, me qëllim që ta tërhiqte në konfliktin e tij me Nikenë, ai i dha Manfredit vajzën Helenë për grua dhe si pajë zotërimit e Korfuzit, të Himarës e të Butrinit. Si mëkëmbës të zotërimeve të tij të reja në Shqipëri, Manfredi caktoi komandantin e flotës së tij, admiralin Filip Kinardi, që u martua me një grua fisnike nga Kanina. Për qeverisjen e trevës shumë të rëndësishme të Arbrit, Manfredi krijoi një ofiq të ri, atë të "kapitenit të Arbrit", që e kishte selinë në Durrë. Këtë detyrë të rëndësishme Manfredi ia besoi një fisniku shqiptar nga dera e Vranajve, Andrea Vranës. I angazhuar me një konflikt të egër kundër Papait dhe përkrahësve të tij në itali, mbreti i Sicilisë, u përpoq të bënte për vete fisnikët shqiptarë, duke i tërhequr në qeverisjen e zotërimeve të tij. Vrasja e Manfredit në betejën e Beneventit, më 1266, dhe kuror¨zimi i ngadhënjyesit, kontit frëng Karl Anzhu, si mbret i ri i Sicilisë, ngjalli shqetësim të madh në zotërimet shqiptare. Karli kishte famën e një sovrani mizor, ndaj përpjekjet e tij për t'i marrë pa luftë zotërimet e përtej detit hasën në kundërshtiminin e fisnikëve shqiptarë. Por shtimi i presionit bizantin dhe serbi bindi, më 1272, krerët e Arbrit, si dhe fisnikët e qyteitt të Durrësit, që të binin në ujdi me Karlin I Anzhu. Rol të rëndësishëm në këtë afrim kisha katolike e Arbrit dhe e Durrësit, që u rreshtuan në pozitat filo-anzhuine të Papatit.Në traktatin e nënshkruar në shkurt të vitit 1272 ndërmjet mbretit Karl dhe bujarëve shqiptarë vendosej krijimi i Mbretërisë së Arbrit (Regnum Albanie) nën sovranitetin e Karlit I Anzhu, që me këtë rast u quajt mbret i Sicilisë dhe i Arbrit. mbreti anzhuin merrte përsipër t'i mbronte bujarët shqiptarë nga armiqtë dhe t'u garantonte atyre pronat, titujt, privilegjet që u kishin dhënë perandorët e Bizantit, si dhe të respektonte "zakonet e tyre të mira", që nënkuptonte ruajtjen e formave tradicionale të vetëqeverisjes. Pavarësisht nga këto premtime, anzhuinët vendosën në zotërimet shqiptare një regjim të rreptë pushtimi. Sundimi i tyre filloi me vendosjen e një administrate ushtarake të përfaqësuar nga funksionarë francezë, ku elementi vendës u rrënjanua krejtësisht. Vendosja e anzhuinëve u shoqërua gjithashtu nga shpronësime të shumta të pronarëve vendës. Mjaft pinjollë të familjeve Skurra, Muzaka, Blinishti etj. u dërguan në atë kohë si pengje ose robër në kështjellat anzhuine të Barit, të Tranit, të Molfesë etj. Kjo politikë shtoi pakënaqësinë e vendëse. Si rrjedhojë shpërthyen kryengritje të hapura antianzhuine, të cilat u nxitën dhe u përkrahën edhe nga perandori Mihali VIII Paleologu i Bizantit, që u mundua ta shfrytëzonte situatën për të dëbuar anzhuinët dhe për të rivendosur kontrollin e tij në të gjithë Shqipërinë. Në pranverën e vitit 1281 trupat anzhuine pësuan një disfatë të rëndë nën muret e kështjellës së beratit. Brendas vitit 1285 anzhuinët u detyruan të braktisin të gjitha kështjellat shqiptare, më përjashtim të Butrintit. Në vendet e zbrazura prej tyre u rivendos pushteti bizantin.

Shënim: Ky material është marrë nga libri i hartuar nën drejtimin e Institutit të Historisë të Akademisë së Shkencave të Republikës së Shqipërisë!
Miratuar nga Këshilli Kombëtar i Historisë pranë Ministrisë së Arsimit!

Kthehu tek faqja: Historia e Popullit Shqiptar