AlbKristian.com - Faqe tė Krishtera Shqiptare

Kryefaqja

BIBLA DHE KUR'ANI
Nje Krahasim Historik

Tenda
Prishtinė
2001
 

Titulli i veprės: Bibla dhe Kur’ani njė krahasim historik.
Titulli origjinal: The Bible and the Qur’an an historical comparison
Autor: grup autorėsh
Boton: Shtėpia Botuese TENDA
Editor: Femi Cakolli
Pėrktheu: Dren Spahija
Korrektore: Belkize Kryeziu
Shtypi: Multi Graphics
Viti i shtypit: 2001
Tirazhi: 1000 copė
Formati: 17 x 10.50 cm.
Copyright: © Tenda
Made in Kosova

Adresa e botuesit:
Shtėpia Botuese TENDA
Rr. Nazim Gafurri Nr. 76/A
Prishtinė, Kosovė
Tel. 044118088
E-mail: Tenda_al@yahoo. com


Tė gjitha tė drejtat e kėtij botimi pėr gjuhėn shqipe nė Kosovė i mban botuesi, andaj ndalohet me ligj shumėzimi dhe fotokopjimi si dhe pėrdorimi i paautorizuar i kėtij libri si tėrėsi apo qoftė edhe njė pjesė e vogėl e tij pa lejen paraprake tė botuesit!

Pėrmbajtja

Parathėnie
Hyrje
A. Dėshmia e dorėshkrimeve tė Kuranit
1. Shkrimet Samarkand dhe Topkapi MSS: Kufik dhe Ma’il
2. Burimet Talmudike tė Kuranit
B. Dorėshkrimi i shėnimeve tė Biblės
1. Dorėshkrimet e Dhiatės sė Re
2. Dorėshkrimet e vlefshme
3. Versionet e pėrkthimeve
4. Mėsimet
5. Letrat e etėrve tė kishės sė hershme
C. Shėnimet e dokumentuara tė Kuranit
1. Doktrina e Iakobit dhe 661 kronikat
2. Meka
D. Shėnimet e dokumentuara tė Biblės
E. Shėnimet arkeologjike tė Kuranit
1. Kibla
2. Guri i Zi
3. Pėrshkrimet e Nevos pėr gurin
4. Kurani
5. Hixhra
F. Evidencat arkeologjike tė Biblės
G. Pėrfundime
I. Referimet
 

PARATHĖNIE

Libri “Bibla dhe Kurani: Njė krahasim historik”, ėshtė njėri nga seritė e librave qė u kushtohen ēėshjteve kuranike dhe nė pėrgjithėsi ēėshtjeve myslimane. Autorė tė ndryshėm e shkruan kėtė libėr me vlerė tė madhe teologjike lidhur me dy librat mė me ndikim nė botė, Bibla dhe Kurani. Deri tani tek shumė lexues jokritikė, dominon mendimi se kėto dy libra janė tė njėjta, apo se janė shkruar nė tė njėjtėn mėnyrė, madje bisedohet shpesh pėr origjinalitetin e tyre, andaj autorėt e kėtij libri pėrmes dėshmive tė dorėshkrimeve, pėrmes shėnimeve tė dokumentuara, pėrmes shėnimeve dhe evidentimeve arekeologjike bėjnė njė studim krahasues.

Paramendoni, ēdo gjė shkencore, historike, arkeologjike dhe teologjike qė pėrfitojnė dhe vėrtetojnė sė bashku validitetin hyjnor tė Biblės si dhe sigurinė e saj si dokument unikat, nė baza themelore, janė shėnuar nė kėtė libėr, dhe gjithmonė duke krahasuar edhe Kuranin se nė ē’shkallė mund t’i afrohet Librit tė librave. Prandaj ky libėr ėshtė i vlefshėm pėr ēdo lexues, e nė mėnyrė tė veēantė pėr gjithė ata janė pasionantė tė kėsaj teme.
Ky libėr ėshtė vetėm njėri nga botimet serike tė Shtėpisė Botuese “Tenda”, mbi ēėshtjet mė tė ndjeshme dhe mė kritike tė islamizmit nga njė korrenspondim i teologėve tė krishterė, qė u zhvillua nė formė debati pėrmes internetit para tri vjetėve.

Kurani i quan tė krishterėt “njerėzit e librit”, prandaj ky botim dallon prej shumė botimeve tė ndryshme islame qė botohen nė Kosovė, Maqedoni apo Shqipėri kundrejt vėrtetėsisė hyjnore dhe historike tė Biblės, mjerisht vetėm pėrmes paragjykimeve dhe spekulimeve.

Femi Cakolli, editor
 

HYRJE

Shpesh, kur gjendemi nė diskutim me myslimanėt detyrohemi tė pėrgjigjemi nė pyetjen: “Cila ėshtė Fjala e vėrtetė e Zotit, Bibla apo Kurani”? Si i krishterė, menjėherė i vėrtetoj shkrimet e mija, mbaj se Bibla ėshtė Fjala e plotėfuqishme e Zotit. E qartė, pėr ēdo mysliman, ose tė tjerėt qė nuk i kushtojnė ndonjė rėndėsi religjionit, kjo pėrgjigje nuk ėshtė e saktė, qė do tė thotė se pėrfshinė njė pėrgjigje subjektive pėr besimin, diēka qė nuk mund tė vėrtetohet ose tė hedhet poshtė, se nuk ka mundėsi pėr njė verifikim ose zbėrthim. Unė jam i sigurtė se kur pyetja e njėjtė i drejtohet njė myslimani ai gjithashtu pėrgjigjet se Kurani se ėshtė Fjala pėrfundimtare e Zotit, dhe ēdo diskutim i mėtejmė pėrfundon. Tė dy, krishterimi dhe islamizmi, pėrfitojnė nė besimin nga zbulesa e tyre, Bibla dhe Kurani, mėtutje ne zbulojmė se ata nuk pajtohen nė shumė ēėshtje. Nė njė krahasim se si shkrimet merren me Jezusin, mėkatin, shlyerjen, dhe shpėtimin na japin tė kuptojmė se ka kundėrthėnie nė deklarime nga tė dyjat. Pėr kėtė ėshtė e rėndėsishme tė pėrshkruajmė se cili shkrim mund mė sė miri tė pretendojė se ėshtė fjala pėrfundimtare dhe e pėrsosur e Zotit.

Kur dy dokumentet qė pretendojnė tė jenė tė vėrteta janė nė kundėrthėnie, natyrisht njėra pėrkundėr kundėrthėnieve duhet tė shpjegohet nė mėnyrė konkrete qė pėrfshinė kriteret qė jobesimtari, ose pala e tretė, mund ta pranojnė, me fjalė tė tjera, duke pėrfshirė kritere qė paraqesin zbulesė personale tė besimit tek pasuesit. Nė fakt njeri do tė pyesė se Kurani ose Bibla shkojnė drejt verifikimit, ose mund tė qėndrojnė nė analizat kritike tė jashtme pėr vėrtetėsinė. Kjo ėshtė jashtėzakonisht komplekse dhe temė e vėshtirė. Pasi qė edhe islami dhe krishterimi, pretendojnė qė bindjet e tyre i kanė marrė nga e vėrteta e zbuluar, gjė qė ata i hasin nė shkrimet e tyre tė respektuara, pėr shkak tė dyshimeve pėr burimet pėr zbulesen e vėrtetė, pra, shkrimet e secilit besim, mbetet tė vendosim integritetin e krishterimit dhe tė islamit nė gjykim.

E qartė se kjo detyrė nuk duhet kuptuar lehtė nga asnjėri, dhe nuk tentoj tė bėj diē tė tillė. Pėr kėtė arsye dhe se nė mungesė tė kohės dhe tė hapėsirės, kam vendosur qė tė mos bėj krahasim nė mes tė pretendimeve tė zbulesave qė bėjnė pėr vete, por thjesht tė bėj pyetje se cili shkrim jep vėrtetim historik, me fjalė tė tjera tė gjejmė ndonjė fakt historik ose evidencė qė na ndihmon ta kuptojmė se cili pretendim ėshtė i vėrtetė.

Filloj me supozimin se Perėndia ka ndėrthurur kohėn dhe vendin dhe ka zbuluar tė vėrtetėn e tij krijesave tė tij. Duhet tė presim e tė shohim, pra, pėr dėshminė e zbulesave tė tyre gjatė historisė, dhe tė jemi tė aftė tė vėrtetojmė pretendimet historike tė ndėrtuara nė analiza historike. Bibla dhe Kurani pretendojnė se janė zbuluar nė vend tė caktuar, dhe pėr gjatė njė periudhe kohore. Ata flasin pėr njerėzit, vendet, ngjarjet. Nėse janė tė vėrteta, atėherė ishte dashur qė tė kemi mundėsi pėr tė gjetur dėshmi pėr pretendimet e tyre, dhe nė fakt vėrtetimi pėr atė qė thonė pėr periudhat pėrkatėse qė e kanė shpallur se janė zbuluar; Bibla nė mes tė viteve 1447 para Krishtit dhe 70 pas Krishtit, dhe Kurani nė mes viteve 610 dhe 632 pas Krishtit.

Qėllimi im nė kėtė studim ėshtė tė shoh nė datat historike qė ekzistojnė nė kėto periudha, pra sigurt se ato ose i vėrtetojnė ose i mohojnė pretendimet pėr vėrtetėsinė e Biblės dhe Kuranit. Do tė pėrpiqem tė shikoj nė tri hapėsira tė dėshmive, furnizimi nga dorėshkrimet, shėnimet dhe datat arkeologjike pėr periudhat e mėsipėrme tė pėrmendura. Nėse dorėshkrimi, shėnimet dhe dėshmitė arkeologjike i pėrkrahin pretendimet pėr Biblėn dhe Kuranin, atėherė mund tė marrim parasysh besueshmėrinė e tyre. Sidoqoftė, nėse dėshmitė mohojnė vėrtetėsinė e tyre, atėherė duhet tė pyesim pėr vėrtetėsinė e tyre.

Duhet tė pranoj se ky studim nuk ėshtė diēka speciale, por njė dėshirė qė do t’i stimulojė tė tjerėt nė hulumtimin e kėsaj teme shumė tė rėndėsishme. Shpresa ėshtė ajo, sikur e Pjetrit, para nesh, qė ne gjithashtu mund “gjithnjė tė jemi tė pėrgatitur t’i pėrgjigjemi ēdonjėrit qė na pyesin pėr arsyen dhe shpresėn qė kemi” (1 Pjetri 3:15).

Le t’ia fillojmė duke shikuar nė temėn e dėshmive tė dorėshkrimit. Ēfarė dorėshkrimi kemi nė islamizėm qė mund ta dėshmojė vėrtetėsinė e Kuranit, qė e mbajmė nė duar sot, dhe gjithashtu, cilat dorėshkrime tė krishterėve janė tė vyeshme qė mund ta shpallin tė vlefshėm Biblėn: ANALIZA E DORĖSHKRIMEVE

A. Dėshmia e dorėshkrimit tė Kuranit

Analiza e dorėshkrimit tė Kuranit na paraqitet me probleme unike qė nuk hasen nė Bibėl. Pėrderisa ne mund tė gjejmė dorėshkrime tė shumta tė Biblės tė shkruara 700-900 vjet mė herėt, nė kohėn kur letra e qėndrueshme ende nuk ishte pėrdorur. Dorėshkrimi i Kuranit gjatė shekullit qė pretendon se ėshtė mbledhur, shekulli i shtatė, thjesht nuk ekziston. Deri nė vitin 750 pas Krishtit (pėr 100 vite pas vdekjes sė Muhamedit) ne nuk kemi dokument tė vlefshėm tė myslimanėve qė mund tė na japin njė pasqyrė reale tė kėsaj periudhe tė islamit (Wansbrough 1978:58-59 ). Nė fakt burimet kryesore qė i posedojmė janė prej 150-300 vite pas ngjarjeve qė ata i pėrshkruajnė, prandaj se janė bukur larg prej atyre ngjarjeve (Nevo 1994:108; Wansbrough 1978: 19; Crone 1987:204 ). Pėr kėtė arsye ata janė pėr tė gjitha qėllimet praktike, burime dytėsore, si dhe nė mbėshtetje tė materialeve tė tjera, shumė prej tė cilave nuk ekzistojnė. Ne thjesht nuk kemi ndonjė “shėnim tjetėr nga komuniteti islamik gjatė viteve tė (theksuara) 150 e tė tjerė, pra, nė mes tė arabėve tė parė (fillimi i viteve tė shekullit tė VII) dhe tė shfaqjes, me tregimet e sira – magazit tė literaturės mė tė hershme islamike” (vitet e fundit tė shekullit tė VIII, Wansbrough 1978:119).

Na ėshtė dashur tė gjejmė, nė kėto 150 vite pėrkatėse sė paku mbetjet e shėnimeve pėr zhvillimin e kėtij religjioni tė vjetėr arab nė drejtim tė islamit (p. sh. traditat e myslimanėve); dhe ne nuk gjejmė asgjė (Nevo 1994:108; Crone 1980:5-8). Shėnimet e dokumentuara nė pėrdorim, para vitit 750 P. K. , ”gati e tėrė pėrbėrja mė e mirė e shėnimeve tė dyshimta e tė pėrpiluara” (Hupphreys 1991:80). Si pasojė ne nuk kemi ndonjė verifikim tė besueshėm tė asaj qė traditat e mėvonshme tė myslimanėve tregojnė tė vėrtetat pėr jetėn e Muhamedit, ose edhe tė vet Kuranit. (Schacht 1949:143-154). Nė fakt, ne absolutisht nuk i kemi shėnimet origjinale tė Kuranit. (Schimmel 1984:4). Ne gjithashtu nuk kemi ndonjė dėshmi tė saktė tė kopjeve tė cilat janė tė kėtij redaktimi dhe tė dėrguara nė Mekė, Medinė, Basra dhe Damask (shikoi argumentet e Gilchristit nė librin Jam’ al-Quran, 1989, fq. 140-154 si dhe tė Lingsit dhe Safadit, Kurani 1976, fq. 11-17).

Edhe nėse kėto kopje disi janė shkapėrdedhur gjatė viteve (siē dėshmojnė disa myslimanė tani), ishte dashur gjithsesi tė ekzistojnė disa fragmente tė kėtyre dokumenteve nė tė cilat do tė ishte e mundur tė bazohemi. Deri nė fund tė shekullit tė shtatė islami ėshtė zgjeruar prej Spanjės deri nė Indinė perėndimore dhe nė lindje. Kurani (sipas traditave) ishte qendra e besimit tė tyre. Natyrisht se me tėrė kėtė sferė tė influencės tė jashtzakonshme ishte dashur tė ketė ca dokumente tė Kuranit ose dorėshkrime qė do tė ekzistonin deri sot. Ende, nuk kemi asgjė prej asaj kohe.

Me numėr jashtėzakonisht tė madh tė dorėshkrimeve tė vlefshme pėr shkrimet krishtere, tė mbledhura shumė kohė para lindjes sė Muhamedit, del disi e pamundur se si islami nuk mund tė gjejė njė vėrtetim tė vetėm tė dorėshkrimit tė librit tė tyre mė tė shenjtė pėr gjatė shekujve prej lindjes sė tij.

1. Shkrimet Samarkand dhe Topkapi MSS: Kufik dhe Ma’il

Nė pėrgjigje, myslimanėt luftojnė se kanė shumė numra tė “Redaktimit Utmanik“, kopje origjinale qysh nga shekulli i shtatė, qė ende janė nė duart e tyre. Janė dy shkrime qė mbahen pėr mė kredibile, dhe tė cilat shumė myslimanė bazohen, ato janė dorėshkrimi i Samarkandit, qė gjindet nė librarinė e Tashkendit, Uzbekistan (nė pjesėn jugore tė ish Bashkimit Sovjetik ), dhe dorėshkrimi Topkapi, qė do tė jetė e mundur qė gjindet nė muzeun Topkapi, nė Stamboll, Turqi.

Kėto dy shkrime janė definitivisht mė tė vjetra, dhe janė bėrė shumė analiza etimologjike nga ana e skriptologjistėve, aq sa edhe ekspertėt arabė kaligrafė e vėrtetojnė nė diskutimet e tyre. Shumė myslimanė nuk e kuptojnė se kėto dy shkrime janė shkruar nė shkrimin kufik, qė sipas ekspertėve tė shkrimit modern tė Kuranit, si Martin Lings dhe Jasin Hamid Safadi, nuk janė paraqitur para fundit tė shekullit tė tetė dhe nuk ishin pėrdorur definitivisht nė Mekė dhe Medinė nė shekullin e shtatė (Lings & Safadi 1976:12-13,17; Gilchrist 1989:145-146;152-153 ). Arsyet pėr kėtė janė tė qarta. Duke marrė parasysh se: Shkrimi kufik i mirėnjohur si al-Khatt al-Kufi, e ka marrė emrin nga qyteti Kufa tė Irakut (Lings & Safadi 1976:17). Do tė ishte mė mirė pėr kėtė libėr qė tė ishte i adoptuar si shkrim oficial e “nėna e tėrė librave” qė ėshtė njė shkrim qė ka origjinėn nė qytet, i vetmi ėshtė i nga arabėt 10-14 vite mė herėt.
Ėshtė mė rėndėsi tė vėrehet se qyteti Kufa, qė sot njifet si Iraku, ishte qytet qė mund tė ishte Sussanidi ose Persia para asaj koha (637 P.K). Pra, para se arabėt mund tė ekzistonin atje, as qė mund tė kishte ndonjė gjuhė me influencė, qė e la mė vonė njė shkrim tė rėndėsishėm. Nė fakt, ne dimė se shkrimi kufik e arriti pėrsoshmėrinė gjatė fundit tė shekullit tė tetė (prej mė shumė se njėqind e pesėdhjetė vite pas vdekjes sė Muhamedit) dhe pastaj u bė shumė gjerėsisht e shfytėzuar pėr tėrė botėn e myslimanėve (Lings & Safadi 1976:12,17; Gilchrist 1989:145-146). Kjo jep tė kuptohet, se qysh pas vitit 750 P.K. abasinėt e kanė kontrolluar islamin, dhe pėrgjatė paraardhjes sė tyre persiane ishin tė stacionuar nė Kufa dhe pjesė tė Bagdadit. Ata kanė pasur dėshirė qė tė dominojė shkrimi i tyre. Duke arritur qė ta dominojnė vetėn me Umajdas (qė ishin tė stacionuar nė Damask) rreth 100 vite, dhe mund tė jetė e qartė pjesėrisht se pse shkrimi i arabėve ėshtė stacionuar me ndikim nė kėtė vend, sikurse edhe nė shkrimin kufik mund tė pėrfshihen dy dokumentet tė lartpėrmendura.
Prandaj, ėshtė e logjikshme qė tė dy shkrimet Topkapi dhe Samarkand, qė janė tė shkruar nė shkrimin kufik, nuk mund tė jenė tė shkruar mė herėt se 150 vjet pasi qė supozohet se ėshtė mbledhur Redaktimi Utamanik, jo mė herėt se nė fund tė shek.VII, ose nė fillim tė shek.VIII (Gilchrist 1989: 144-147).

Ne nuk e dimė se ishin edhe dy shkrime arabe mė tė hershme qė shumica e myslimanėve modern nuk janė tė njoftuar me tė. Kėto janė Ma’il shkrimi, i zhvilluar nė Hijaz, pjesėrisht nė Meka dhe Medina dhe shkrimi mashk, gjithashtu i zhvilluar nė Medina (Lings & Safadi 1976: 11; Gilchrist 1989: 144-145). Shkrimi al-Ma’il doli nė publik nė shekullin e shtatė dhe ėshtė identifikuar lehtė, ėshtė shkruar me njė mospėrfillje (shiko nė faqen 16 tė Jam’ al-Qurani Gilchristit, 1989). Nė fakt fjala al-Ma’il do tė thotė “prerje”. Ky shkrim ka ekzistuar rreth dyqind vjet para se doli nė pėrdorim.

Shkrimi mashk gjithashtu fillon nė shekullin e shtatė, por nė vazhdimėsi i shfrytėzuar pėr shumė shekuj. Ėshtė mė i pėrpiktė dhe mund tė jetė mė i shquar nė bazė tė njė kursi vetanak dhe tė stilit tė butė (Gilchrist 1989:144). Janė tė atillė qė besojnė se shkrimi mashk ėshtė paraprijės i shkrimit tė mėvonshėm tė kufikut, dhe se ka ngjashmėri mes tyre. Nėse Kurani ėshtė kompletuar nė kėtė kohė, shek. VII, atėherė medomos ėshtė dashur tė jetė shkruar nė ndonjėrin prej kėtyre shkrimeve, Ma’il ose Mashk.

Habi, ne e kemi Kuranin tė shkruar nė shkrimin ma’il, dhe konsiderohet tė jetė Kurani mė i hershėm qė e posedojmė sot. Ende nuk ėshtė gjendur nė Stamboll ose Taskent, por, qė tė jetė mė ironike, aje qėndron nė muzeun e Londėr (Lings & Safadi 1976:17,20; Gilchrist 1989:16,144). Ėshtė datuar para fundit tė shekullit tė tetė (790 P.K.) nga Martin Lings, si pėrgjegjės pėr dorėshkrimet e Muzeumit tė Britanisė, e qė ėshtė vetė mysliman.

Prandaj, me ndihmė tė analizės sė shkrimit, ne jemi shumė tė sigurtė se nuk ekziston shkrimi i Kuranit qė e posedojmė sot dhe qė daton nga shekulli shtatė. (Gilchrist 1989:147-148,153).

Pėr mė shumė, virtualisht shkrimet tė fragmenteve mė tė hershme tė Kuranit qė i kemi sot ne, nuk mund tė datojnė mė herėt se 100 vite pas kohės sė Muhamedit. Nė librin e saj “Kaligrafia dhe kultura e islamit”, Anemari Shimel nėnvizon se kur tregoi pėr pjesėn nga shkrimi i zbuluar, siē thonė (kuranet) nė sinaa, tha: “koha mė e hershme shkon diku rreth tė ēerekut tė parė tė shekullit tė tetė. (Schimmels 1984:4)

Prej shkrimeve qė i posedojmė, ėshtė e pamundur tė shihet se ndonjė pjesė e Kuranit ėshtė kopjuar nė pėrjashtim tė shkrimit tė shpėtuar tė Utmanit. Ēka na ka mbetur ėshtė se pėr 150 vite pas Muhamedit nuk dihet asgjė.

2. Burimet Talmudike tė Kuranit

Problem tjetėr me shkrimin pėrkatės tė Kuranit ėshtė numėrimi heretikal talmudik pa porosi. Hutia mė e madhe pėr krishterėt kur e marrin ta lexojnė Kuranin ėshte se tregimet e shumta tė Kuranit janė shumė pak tė ngjashme me ato tė Biblės. Tregimet e Kuranit pėrfshijnė shumė shtrembėrime, ndreqje, dhe shumė shtesa tė ēuditshme tė tregimeve origjinale tė cilat i dimė dhe i kemi mėsuar. Ne pyesim, prej nga erdhen kėto tregime, nėse jo nga shkrimet pėrkatėse?

Pėr fat, kemi shumė literaturė tė hebrenjėve dhe tė krishterėve (ca prej tyra nga Talmudi), qė datojnė nga shekulli i dytė P.K., me tė cilat mund tė bėjmė shumė krahasime tė kėtyre tregimeve. Dhe nėse e bėjmė kėtė, atėherė mund t’i gjejmė ngjashmėritė tė mėdha nė mes tė kėtyre pėrrallėzave ose tregimeve popullore tė komuniteteve tė mėvonshme hebreje dhe krishtere, dhe tė tregimeve qė janė tė shkruara nė Kuran. (vėreni: Materiali talmudik i marrė nga Feinburg 1993:1162-1163).

Shkrimet hebreje tė Talmudit ishin mbledhur nė shekullin e dytė pas K. , prej ligjit gojor (Mishnah) dhe traditave tė kėtyre ligjeve (Gemara). Kėto ligje dhe tradita ishin krijuar qė tė pėrshtatej ligji i Mojsiut (Tora) nė kohėt e reja. Kėto gjithashtu i nėnkuptojnė inetrpretimet dhe diskutimet e ligjeve (Halakhah dhe Haggadah etj.) Shumica e hebrenjėve nuk i konsiderojnė shkrimet talmudike autoritative, por i kanė lexuar ato me interesim pėr shkak tė ndikimit tė tyre nė kohėn kur ato u shkruan.

Ēdo gjeneratė i ka zbukuruar tregimet, ose i interpretuar me folklorin lokal, qė do tė thotė se ishte e pamundur tė dihet se cilat shkrime origjinale kanė mbetur prej tyre. Kishte edhe hebrenj tė tillė qė besuan se shkrimet talmudike ishin tė shtuara nė “prezervativė“ (Dhjetė Urdhėresat, dhe Tora qė ishin ruajtur nė Arkėn e Besėlidhjes), dhe ėshtė besuar se ishtin kopjuar nga Shkrimi i shenjtė (Feinburg 1993:1163).

Disa nxėnės tė orientalistikės besojnė se kur mbledhėsit e mėvonshėm tė islamizmit erdhėn nė skenė, nė shekullin e tetė deri nė atė tė nėntė ata pjesėrisht ia shtuan kėtė literaturė materialit kuranor tė deri atėhershėm. Prandaj, nuk ėshtė befasi prej kėtyre traditave judaike, nė mėnyrė jo tė famshme u pranuan nga shkruesit e mėvonshėm, dhe e u pėrfshinė nė tėrė shkrimet e shejta tė islamit.

Janė vetėm disa tregime qė kanė lidhje me atė tė shek. tė dytė tė shkrimit tė hebrenjėve, tregimet si vrasja e Abelit nga Kaini nė surėn 5:31-32, tė huazuara prej Targum tė Jonathan-ben-Uzziah dhe Mishnah Sanhedrin 4:5; ose tregimi i Abrahamit, idolet dhe furra e zjarrtė 21:51-71, tė marrura nga Midrash Rabbah, ose tregimi i famshėm, tė gjetur nė suren 27:17-44; tė Solomonit, biseda e tij me pupzėn, dhe mbretėresha Sheba qė e lėshoi e hutuar fundin e saj nė ujė, e marrur nga Targumi i Esterit.

Ka instanca ku i gjejmė te dy literaturat hebreje dhe tė krishtere nė tekstet kuranore. Lartėsia e Malit Sinai, mbajtur si kyq tek hebrenjtė, ishte kėrcėnim pėr refuzimin e ligjit (sura 7:171) u morėn nga shkrimet apokrife hebreje, Abodah Sarah. Pjesa e fėmijėrisė sė herėshme e Jezusit ka gjurmė tek shumė shkrime apokrife tek tė krishterėt: Druri i palmės qė tregon pėr dhembjen e madhe tė Marisė pas lindjes sė Jezusit (sure 19: 22-26) vijnė prej Librit tė Humbur tė Biblės; qė flet pėr foshnjėn Jezus qė i bėnė zogjtė prej deltinės (sure 3:49) vjen nga Ungjilli i Tomės pėr foshnjėn Jezus. Tregimi pėr Jezusin foshnjė qė fletė (sure 19:29-33) ka gjurmė nga pėrrallzat arabe nga Egjipti qė emėrojnė Ungjillin e parė pėr Jezus Krishtin si fėmijė.

Nė surėn 17:1 kemi raportin e hulumtimit tė Muhamedit prej xhamisė sė shenjtė deri tek xhamia mė e largėt. “Prej traditave tė mėvonshme gjejmė referime tė Muhamedit tė ngjitur deri tek qielli i shtatė, pas udhėtimit tė mrekullueshėm ( Mi’raj) prej Mekės deri tek Jerusalemi, me ”kalin me krahė” tė quajtur burak. Mė shumė detale na furnizon Mishkat al Masabih. Ne mund ta kthejmė tregimin pas nė librin fiktiv tė quajtur Testamenti i Abrahamit, i shkruar rreth v. 200 Para.K., nė Egjipt, dhe pastaj tė pėrkthyera mė vonė nė greqisht dhe arabisht. Njė shkrim tjetėr analog ėshtė ajo e Fshehtėsive tė Enokut (kapitulli 1:4-10 dhe 2:1), qė grabitet nga Kurani pas katėr shekujve. Dhe mė tej shkrimi i ngjashėm ėshtė larg i modeluar dhe i mbledhur nė tregimet e mbetura nė librin e vjetėr tė Persisė i titulluar Arta-i Viraf Namak, qė tregon si zorostriani i ri i devotshėm ėshtė ngjitur nė qiell, dhe tė kthimit tė tij, lidhur me atė qė ai pau, ose duke profetizuar atė qė ka pa. (Pfander 1835:295-296).

Pėrshkrimi i Kuranit pėr shėmbėllimin e ferrit, i gjason ferrit tė Efraimit, predikues nestorian i shekullit tė gjashtė (Glubb 1971:36).
Autori i Kuranit nė suren 42:17 dhe 101:6-9 me siguri e shfrytėzoi Testamentin e Abrahamit qė tė mėsojė pėr balancin ose peshoren qė do tė shfrytėzohet nė ditėn e gjykimit pėr t’i matur veprat e mira dhe tė kėqija me qėllim tė caktimit se kush ku do tė shkojė, nė parajsė apo ferr.

Ėshtė me randėsi tė mbahet nė mend se tregimet e Talmudit nuk u pranuan nga hebrenjtė ortodoks nė atė periudhė si autentike pėr njė arsye tė vetme: ata s’ishin nė kėshillin e Jamnisė nė vitin 80 P. K. kur Dhiata e Vjetėr ishte kanonizuar. Ashtu edhe shkrimet krishtere konsideroheshin tė kanonizuara, sikurse qė nuk ishin provuar si autoritative para Kėshillit tė Nices mė 325 P.K. Pėr kėtė kėto shkrime dy janė konsideruar si heretike, si ajo e hebrenjve ashtu edhe ajo e krishterėve ortodoksė. Kjo ėshtė arsyeja se ne gjejmė dyshime tė shumta tė kėtyre shkrimeve qė ishte dashur tė jenė dy librat qė vėrtetojnė se janė libra finale tė zbulesės nga Perėndia i Abrahamit, i Isakut dhe i Jakobit. Le tė shikojmė tani dorėshkrimet e shėnimeve pėr Biblėn dhe sigurisht se skripta qė ne e lexojmė sot ėshtė historikisht e pėrpiktė.

B. Dorėshkrimi i shėnimeve tė Biblės

Pėrndryshim nga Kurani, kur ne e shqyrtojmė Dhiatėn e Re (MSS) ne jemi tė befasuar me pastėrtinė e shkrimeve qė i posedojmė. Shumė myslimanė pohojnė se ne kemi probleme tė njėjta duke u brengosur pėr numrin e madh tė viteve qė ndajnė shkrimin prej ngjarjeve nė fjalė. Pasi qė ne nuk kemi dokumente origjinale, pėrmbajtja, besueshmėria e kopjeve vihet nė dyshim. Dhe a ėshtė ky mohim korrekt? T’i marrim pėr shembull dorėshkrimet e Dhiatės sė Re, tė vlefshme sot.

1. Dorėshkrimet e Dhiatės sė Re

Kemi nė dispozicion 5300 dorėshkrime tė njohura tė Dhiatės sė Re, 10,000 latine, dhe 9300 versione tė tjera tė hershme (MSS), qė na jepin 24,000 kopje dorėshkrime nga pjesėt e Dhiatės sė Re qė i kemi sot. Shumica e kėtyre janė shkruar para v. 325 P.K., dhe shumė kohė mė parė se tė pėrpilohet Kurani (tė marrura nga shėnimet e Mcdowellit qė e demantojnė Verdiktin, vol. . 1, 1972 fq 40-48;dhe Ostling, Koha, Janar 23,1995,fq. 57):

Pėr mė shumė, pėr dallim nga Kurani, nuk gjejmė zbraztsirė tė madhe kohore nė mes kohės pėr tė cilėn Bibla flet dhe ngjarjeve tė ndodhura nė fjalė. Nė fakt nuk ka asnjė bazė pėr datimin e ndonjė libri tė Dhėatės sė Re mė tė vonshėm se viti 80 P.K. (ose 50 vite pas vdekjes sė Krishtit). E tėrė Dhiata e Re ėshtė shkruar para rėnjės sė Jerusalemit nė vitin 70 P.K., dhe ndoshta para djegies sė Romės, dhe persekutimit tė krishterėve, pasi qė as kėto ngjarje, qė do tė mund tė ketė ndikim nė komunitetet tė krishtera tė cekura nė ndonjerėn prej kėtyre shkrimeve tė Dhiatės sė Re. Nėse dokumentet janė tė shkruara nė shekullin e dytė, myslimanėt pohojnė, atėherė gjithsesi se ishte dashur tė ceken kėto ngjarje shumė tė rėndėsishme.

Me kėtė logjikė mund tė merret njė hap mė tutje. T’i marrim p.sh. mundimet e Jakobit nė vitin 62 P.K, Palit nė vitin 64 P.K., dhe tė Pjetrit nė vitin 65 P.K., tė gjitha kėto ishin ngjarje momentale tė bashkėsive tė hershme tė krishtera, dhe ne nuk i gjejmė asnjė vendim pėr vdekjen e tyre nė cilindo libėr kanonik tė Dhiatės sė Re (dhe pėr mrekulli as nė librin e veprave, nė kohėt mė tė rėndėsishme tė kishave tė hershme). Sqarimi i vetėm ėshtė se tė gjitha kėto janė ngjarje tė hershme, dhe ato para vitit 62 P.K.

2. Dorėshkrimet e vlefshme

Para dy vitesh, dorėshkrimi mė i vjetėr qė e pohon kėtė ishte e papirusit tė Shėn Gjonit (f. 52), tė vendosura nė muzeun e John Rylandsit nė Manēester, dhe e datuar nė vitin 120 P.K., (Koha prill 26, 1996, fq 8). Pėr kėtė thuhet se dorėshkrimi mė i hershėm i Dhiatės sė Re nuk mund tė vėrtetohen me dėshmitarė okularė. Ky mohim tani ka ndryshuar, pėr tri shkrime edhe mė tė vjetra, njė prej secilės, ungjillit tė Mateut, Markut dhe Lukės qė datojnė mė herėt se shėnimet e Gjoninės. Ėshtė se dy prej kėtyre tre zbulimeve qė besoj se kanė ndėrruar nė tėrėsi qendrėn e vėmendjės sė kritikave pėr vėrtetėsinė e Biblės. Mė lejoni t’iu sqaroj:

Papirusi i Lukanit, i vendosur nė librarinė e Parisit daton qė nga fundi i shek. I dhe fillimi i shek. II, qė ėshtė grabitur nga papirusi i Gjonit pėr 20-30 vite (Koha, prill 26, 1996, fq.8), por me rėndėsi mė tė madhe janė zbulimet e Markut dhe Mateut! Zbulimet e reja qė i kemi nga Dr. Carsten Thiede, dhe tė publikuara nė Papirusi i Jezusit, tė cekura nė fragmentet e librit tė Markut pėrgjatė letrave tė mledhura tė Kumranit (fragmentet 7Q5) qė tregojnė se janė tė shkruara para vitit 68 P.K. Ėshtė me rėndėsi tė kujtohet se Krishti vdiq nė vitin 33, qė do tė thotė se dorėshkrimi ėshtė shkruar mė sė voni 35 vite pas vdekjes sė tij, dhe ndoshta edhe mė herėt, dhe atė gjatė kohės kur dėshmitarėt okularė ishin ende gjallė!

Zbulimet mė kuptimplote gjejnė, sidoqoftė, se ėshtė njė dorėshkrim nga fragmentet e librit tė Mateut (kap. 26) tė quajtur Dorėshkrimi i Magdalenės qė ėshtė analizuar nga Dr. Carsten Thiede, dhe tė shkruara nė Papirusin e Jezusit. Duke shfrytėzuar analizat e stėrholluara tė dėrėshkrimeve nga fragmentet tė marra pėrmes mikroskopėve tė mrekullueshėm, ai largoi pėrreth 20 gabimeve mikrometrike tė papirusit, duke matur lartėsinė dhe thellėsinė e ngjyrės si dhe kėndin e stileve tė shkrimit. Pas kėsaj analize Thiede ka mundur tė bėjė krahasimin mė papirust e tjera tė asaj kohe, tė gjetura nė Kumran (tė datuara nė vitin 58 P.K.), tjetra tek Herkulaneumi (tė datuara nė mes viteve 73 dhe 74 P.K.), dhe pėrfundimisht tek papirusi i gjetur nė qytetin Oxyrynchus tė Egjiptit. Dorėshkrimi i Magdalenės flet pėr kėto dorėshkrime, dhe nė fakt janė gati identike me me ato tė zbuluara nė Oxyrynchus, nė vitet 65\66 P.K. Thiede konkludou se papirusi i Ugjillit tė Mateut tė shenjtė, ėshtė shkruar jo mė herėt se kėto vite ose edhe mė herėt. Kjo supozon se i kemi pjesėt e ungjillit sipas Mateut nė origjinal, ose kopjet e para qė janė shkruar sa ishte gjallė Mateu dhe dishepujt e tjerė dhe dėshmitarėt okularė tė kėtyre ngjarjeve qė ishin ende gjallė. Kjo ishte dashur tė jetė pjesa e dorėshkrimit mė tė vjetėr tė Biblės qė e kemi ne sot, njera qė u shkrua nė kohėn kur datonin shkrimtarėt origjinalė!

Ėshtė edhe mė rėndėsi se ēka ato thonė. Tek Mateu 26 shfrytėzon tekste si nomina sacra (emra tė shenjtė) sikurse diminutivi “ĖSHTĖ” pėr Jezusin dhe “KE” pėr Khurie ose Zot (Koha,e shtunė, dhjetor, 24,1994). Kjo ėshtė e mrekulluėshme pėr diskutimin e sotėm, sepse na jep tė supozojmė se Jezusi si Zot ėshtė zbuluar me shekuj para se tė pranohet oficialisht si doktrinė e kishės nė kėshillin e Nices nė vitin 325 P.K. Ende ka diskutime pėr datėn ekzakte tė kėtij dorėshkrimi. Sidoqoftė, nėse datat janė tė sakta atėherė ky dokument komplet e shlyen ēdo kritikė kundėr shėnimeve tė ungjijve (si dhe “Seminari i Jezusit”) dhe atė se dishepujt e hershėm nuk dinin asgjė pėr hyjninė e Krishtit, dhe se ky koncept mė vonė ėshtė ngarkuar nė literaturė tek bashkėsitė e krishtera nė shekullin e dytė (P.K.). Ne kemi gjithashtu edhe shėnime tė tjera dorėshkrimi pėr Dhiatėn e Re.

3. Versionet e pėrkthimeve

Pėrveq 24,000 dorėshkrimeve kemi edhe 15,000 kopje ekzistuese si variacione tė versioneve tė shkruara nė latinisht dhe sirianisht (aramaishjta krishtere), disa prej tė cilave janė tė shkruara mė herėt se vitet 150 P.K., siē ėshtė siriak Peshita (150-250 P.K) (Mcdowell 1972:49;1990:47).

Krishterimi qė nga fillimi ishte besim i misionarėve (Mateu 28:19-20), shkrimet ishin urgjentisht tė pėrkthyera nė gjuhėt e njohura tė asaj kohe. Pėr kėtė arsye pėrkthimet e shkruara u shfaqen menjėherė, si ishin pėrkthimet e kopte (fillimi i shek. III dhe IV), armenishte (400 P.K.), gotike (shek. IV), gruzishte (shek.V), etiopishte (shek. VI), dhe nubishte (shek.VI ) (Mcdowell 1972:48-50). Fakti se kemi shumė pėrkthime tė Dhiatės sė Re vėrteton autencitetin e tij, se do tė ishte gati e pamundur, tė kemi dishepuj ose pasues qė kanė pasur dėshirė tė korruptojnė pėrmbajtjen e mėparshme, qė t’i grumbullojnė tė tėra kėto pėrkthime nė qėllime tė tjera dhe duke e ndryshuar secilėn prej tyre atėherė ishte dashur tė kenė njėllojshmėri qė i gjejme tek dėshmitarėt nė pėrkthimet e sotme.

4. Mėsimet

Praktika e leximit tė pjesėve nga librat e Dhiatės sė Re pėr shėrbesa fillon nė shek. e gjashtė, dhe sot ne i kemi 2135 mėsime tė cilat janė tė shėnuara qė nga kjo kohė (Mcdowell 1972:52). Nėse kėtu ka pasur njė falsifikim, atėherė ishte dashur qė ēdo gjė tė ishte ndryshuar.

5. Letrat e etėrve tė kishės sė hershme

Por me siguri se dėshmimi mė i famshėm pėr vėrtetėsinė e Dhiatės sė Re janė shėnimet e shumta tė marra nga faqet e tyre prej priftėrinjve tė kishave tė hershme. Dean Burgon nė hulumtimet e tij zbulon 86,489 shėnime tė tėra nga etėrit e kishės sė hershme (Mcdowell1990:47-48; 1991:52). Nė fakt, janė 32,000 sosh prej Dhiatės sė Re tė gjetura nė shkrimet para kėshillit tė Nices, nė vitin 325 P.K. (shėnimet e Mcdowellit, 1972:52). J. Harold Greenlee thekson citimet e Dhiatės sė Re janė aq tė shumta prej etėrve tė kishės sė hershme saqė tė efektshme pėr tė rikonstruktuar virtualisht tėrė Dhiatėn e Re edhe pa i pėrdorur dorėshkrimet e Dhiatės sė Re. Zotėri David Dalrymple u zotua ta bėnte kėtė, dhe shkrimet nga etėrit e kishės sė hershme mes shekullit tė dytė dhe tė tretė tė, ai gjeti tėrė Dhiatėn e Re, pėrveē njėmėdhjetė vargje. (Mcdowell 1972:50-51;1990:48). Prandaj, ne mundemi ta hedhim Dhiatėn Re dhe prapė ta rikonstruktojmė me ndihmėn tė thjeshtė tė kėtyre letrave. Disa prej tyre janė (nga Shkrimet e Mcdowellit, 1972, fq. 51):
Klementi (30-95 P.K.) citon shkrime tė ndryshme tė pjesėve tė Dhiatės se Re nė librat e tij. Ignatiusi (70-110 P.K) i ka njohur apostujt dhe i ka cituar drjetėpėrdrejt prej 15 deri 27 libra. Policarpi (70-156 P.K.) ishte dishepull i Gjonit dhe pėrmendet nė Dhiatėn e Re. Prandaj dorėshkrimet qė i posedojmė sot na japin neve mė se 24,000 dorėshkrime me tė cilėn paraqitet Dhiata e Re e sotme. Dorėshkrimet mė tė hershme shihet se datojnė mė herėt se vitet 60-70 P.K., pra duke marrė parasysh kohėt e dorėshkrimeve nga autorė origjinal, japin mundėsitė se kėto janė tė mundshme qė tė jenė vetė origjinali. Nė krye tė kėsaj kemi 15,000 pėrkthime tė hershme tė Dhiatės sė Re dhe mė shumė se 2000 mėsime. Pėrfundimisht, kemi citime tė dorėshkrimeve qė i kemi si letrat e etėrve tė kishės sė hershme pėrmes sė cilės ne mund tė reprodukojmė nėse dėshirojmė gjithė Dhiatėn e Re.

Pra, ēfarė krahasimesh kemi nė mes tė dorėshkrimeve tė Kuranit dhe Biblės? E dimė nga shėnimet historike tė fundit tė shekullit tė shtatė, arabėt u dyndun pėrmes Afrikės Veriore deri nė Spanjė, dhe nė lindje deri nė Indi. Kurani (simpas traditave tė hershme islamike) ishte pėrqėndrim i besimit dhe i praktikės sė asaj kohe. Natyrisht me ndikimin enorm tė asaj kohe ishte dashur tė kemi ndonjė dorėshkrim edhe sot. Ende nuk kemi asgjė prej asaj kohe. I vetmi dorėshkrim islamik ėshtė pėrpiluar nė shekullin e nėntė, ndėrkohė dorėshkrimi mė i hershėm i pėrpiluar daton nga viti 790 P.K., i shkruar para 1200 viteve, e jo para 1400 viteve siē pohojnė myslimanėt.

Ndėrkohė krisherimi pohon se ka mė shumė se 5,300 dorėshkrime tė njohura greke tė Dhiatės sė Re , 10,000 shkrime latine dhe sė paku 9,300 versione tė tjera, duke u ngritur deri nė 24,000 dorėshkrime tė vėrtetuara tė Dhiatės sė Re qė ende ekzistojnė (Mcdowell 1990:43-55), shumica e tė cilėve janė shkruar mes viteve 25-400, pas vdekjes sė Krishtit (ose nė mes tė shek. I dhe V) (Mcdowell 1972:39-49). Islamizmi nuk mund tė sigurojė asnjė dorėshkrim tė vetėm deri nė shekullin e tetė (Lings&Safadi 1976:17; Schimmel 1984:4-6). Pasi qė krishterėt kanė mundur t‘i ruajnė aq shumė dorėshkrime, gjitha tė shkruara shumė pėrpara Kuranit, nė kohėn kur letra ende nuk ishte paraqitur, por duke u bazuar nė papiruse ende tė papėrpunuara, dhe pse myslimanėt nuk janė nė gjendje qė tė prezentojnė asnjė shkrim tė tyre qė ėshtė shkruar pas kėsaj periudhe, kohė qė Kurani ėshtė ashtuquajtur i zbuluar? Kjo definitivisht i jep Biblės kredibilitet mė tė fuqishėm se qė ka Kurani.

Prandaj, dorėshkrimet e Dhiatės sė Re sikurse shkrimet e etėrve, qė korrespondojnė me Dhiatėn e Re, janė tė njėjta me atė tė kėsaj kohe qė i kemi sot, duke na siguruar se nė to nuk ka asgjė tė shtuar ose tė fshirė, ashtu si me shkrimet e Kuranit qė i posedojmė tė cilat kanė me bollėk tregime origjina e tė cilėve ėshtė nga shkrimet e shek. tė dytė prej literaturės apokrife krishtere dhe hebreje. Ne i dimė disa raste kush i shkroi ato, saktėsisht kur u shkruaran ato dhe se asnjė prej tyre nuk janė nga burimet hyjnore, se janė tė shkruara nga tregimtarėt mė tė mirė tė pėrrallave tė rabinėve pas shumė viteve pasi qė Bibla ėshtė kanonizuar. Tani ne do tė kthehemi duke vėnė vėmendjen nė shėnimet e dokumentuara pėr Kuranin dhe Biblėn: ANALIZA DOKUMENTARE

C. Shėnimet e dokumentuara tė Kuranit

Shėnimet e dokumentuara tė Kuranit kanė qenė ēdo herė tė vėshtira, pėrmes dokumenteve primare qė i kemi nė disponim (qė i kemi cekur mė parė).

Shkrimet mė tė vjetra tė myslimanėve janė traditat e myslimanėve, qė i kemi tė mbledhura vonė nė vitin 765 P.K., (Sira i Ibn Ishak). Ende shkrimet mė tė vjetra qė i kemi janė nga ky person. Ende, dokumentet e hershme, tė cilave ne sot u referohemi janė ato qė janė hartuar prej Ibn Hisham, dhe tė pėrmbledhjet e hadithe tė Al-Bukhari, myslimanėve dhe tė tjerėve, tė tė shkruara nė shekullin e nėntė, dhe 200 deri 250 vite pas kėtyre fakteve. Kėto dokumente janė shumė tė vonshme qė t’i marrim parasysh pėr studimin tonė. Prandaj ne duhet tė shkojmė prapa nė shekulin e shtatė dhe natyrisht tė shohim cilat dokumente janė tė vlefshme qė mund tė vėrtetojnė sigurinė e Kuranit.

1. Doktrina e Iakobit dhe 661 kronikat

Merrni pėr shembull dėshimin e hershme tė Muhamedit dhe “lėvizjes sė tij” e vlefshme pėr ne jashtė traditės islamike; njė pamflet antihebre (antisemitik) i shkruar nė greqisht, i quajtur doktrina e Iakobit; u shkrua nė Palestinė midis viteve 634 dhe 640 PAS K. (Brock 1982:9; Crone-Cook 1977:3). Doktrina na paralajmėron pėr hebrenjtė qė ishin pėrzierė me saracenėt, dhe rrezikun e jetės nga tė rėnit nė duart e kėtyre hebrenjėve dhe saracenėve” (Bonvetsch 1910:88; cook 1983:75). Nė fakt kjo marrėdhėnie duket sikur na shpie tek pushtimi qė sipas njė burimi tė hershėm armenian pėrmendet qė governatori i Jeruzalemit pas pasojave tė pushtimit ishte hebre (Patkanean 1879:111; Sebeos 1904:103). Ēfarė ėshtė domethėnėse kėtu: ėshtė mundėsia qė hebrenjtė dhe arabėt (saracenėt) duken tė kenė qenė nė aleancė sė bashku gjatė kohės sė pushtimit tė Palestinės madje dhe pak kohė pas pushtimit tė saj (Crone-Cook 1977:6).

Nė doktrinė intimiteti hebreo-arab ėshtė pėrsėri i dukshėm me anė tė treguesve qė vėrehen nė urrejtjen kundrejt krishtėrimit nė anėn e bashkėpushtuesve. Sipas Bonvetsch, pėrmendet qė njė hebre i konvertuar proteston qė ai nuk do ta mohojė Krishtin si Birin e Perėndisė, dhe sikur tė kapet nga hebreu dhe saraceni, dhe tė copėtohet prej tyre (Bonvetsch 1910:88). Ėshtė pra e qartė qė autori beson se hebrenjtė dhe arabėt ishin sė bashku nė aleancė gjatė pushtimeve.

Origjinaliteti i kėtij tregimi ėshtė i konfirmuar nga njė hartues i madh prej Sira e Muhammad-it, Muhammad ibn Ishak, nė dokumentin e njohur si Kushtetuta e Medinės. Nė kėtė dokument hebrenjtė shfaqen sikur kanė formuar njė komunitet (ymaa) pavarėsisht nga pėrmbajtja e fesė sė tyre, dhe janė shpėrndarė nė mėnyrė tė papėrshkrueshme midis njė numri fisesh arabe (Gottingen 1859:342; Guillaume 1955:233;Crone-Crook 1977:7). Sipas kėtyre tė dyve Crone dhe Crook , ky dokument duket qė tė jetė njė nga elementet mė tė hershėm tė traditės islamike, pėrputhja e saj me tregimet mė tė hershme tė ardhura nga jashtė qė mbi origjinėn e islamit ėshtė shumė domethėnėse (Crone-Cook 1977:7).

Nėse kėto dėshmi janė tė vėrteta dikush mund tė pyesė se si hebrenjtė dhe saracenėt (arabėt) ishin aleatė edhe mė vonė se 640 PAS K., kur sipas Kuranit, Muhamedi i ashpėrsoi marrėdhėniet e tij me hebrenjtė rreth vitit 624 PAS K., mė shumė se 15 vjet mė herėt?

Pėr t’iu pėrgjigjur kėsaj ne kemi nevojė ti referohemi tregimit mė tė hershėm lidhur me karierėn e profetit, e dhėnė nė kronikat armeniane rreth viti 660 PAS K., qė ėshtė shkruar nga disa pėr Bishopin Sebeo (Sebeo 1904:94:96; Crone-Cook 1977;6). Kronisti e pėrshkruan se si Muhamedi themeloi njė komunitet ku ishin tė pėrfshirė Ishmaelitėt (arabėt) dhe hebrenjtė, dhe platforma e tyre e pėrbashkėt ishte prejardhja e tyre e pėrbashkėt Abrahami. Arabėt me prejardhje nga Ishmaeli, dhe Hebrenjtė me prejardhje nga Isaku. Kronisti beson se Muhamedi u kishte dhėnė tė dy komuniteteve tė drejtat themelore pėr tokėn e shenjtė, ndėrkohė sistematikisht siguronte pėr ta njė gjeneologji monoteiste. Kjo nuk ėshtė diēka pa pėrparsi ngase ideja e ismealitėve pėr tė drejtat e tyre nė tokėn shenjtė ishte diskutuar dhe refuzuar mė herėt te Zanafilla Rabbah (61:7), nė Talmudin babilonas dhe nė librin e Xhubileut (Crone-Cook 1977:159).

Kėshtu qė vizioni i Muhamedit nuk ishte thjesht vetėm Arabia, por ishte i orientuar drejt Palestinės pėrgjatė hebrenjve (Crone-Cook 1977:8); njė shenjė dalluese, sipas punės sė bėrė nga J. B. Chabot, nė mėnyrė tė pavarur, u vėrtetua nė traditat historike tė jakobitėve (Chabot 1910:405).

Interes tė veēantė paraqesin dhe kėrkimet e bėra nga Crone Cook, sipas tė cilėve orientimi i Palestinės mbijetoi dhe nė kohėt e vona tė traditės islame, me Palestinėn qė ndryshoi si Siria (Crone-Cook 1977:158). Ne kemi nevojė t’i drejtohemi shkrimeve tė Abu Davud Sylejman b. al-Alsh’ath al-Sijistani, dhe Ahmad b. Muhammad ibn Hanbal pėr ta gjetur nėse profeti rekomandon Sirinė pėr tokėn e zgjedhur nga Perėndia pėr shėrbėtorėt e tij (Abu Davud… 1384:388; Ahmad b. Muhammad ibn Hanbal 1313:33f; Munajjid 1951:47-74). Kėto arsyetime mund tė pėrshtaten shumė mirė me shpalljet e pėrmendura mė herėt nga Crone pėr vitin arab tė hixhrės, ose ekzodin, nga Arabia pėr nė veri, dhe jo thjesht mes pėr mes qyteteve tė Arabisė.

Ndarja midis hebrenjve dhe arabėve, sipas kronikave armeniane tė vitit 660 PAS K., ndodhi menjėherė pas pushtimit tė Jeruzalemit nė vitin 640 PAS K. (Sebeos 1904:98).

Ne pėrsėri gjejmė njė numėr burimesh jomyslimane qė e kundėrshtojnė Kuranin, duke na siguruar qė ka pasur njė marrėdhėnie tė mirė midis arabėve dhe hebrenjve tė paktėn dhe pėr 15 vjet tė tjera pas asaj qė Kurani tė shpallej. Nėse Palestina ishte fokusi i arabėve, atėherė qyteti i Mekės vihet nė pyetje.

2. Meka

Pėr tė filluar kėtė ēėshtje sė pari duhet pyetur se ēka dimė pėr Muhamedin? Myslimanėt thonė se “Meka ėshtė qendra e islamit, dhe qendra e historisė”. Sipas Kuranit shenjtėrorja e parė pėr njerėzimin ka qenė ajo e bakahit (ose Meka), njė vend i bekuar, njė udhėzues pėr njerėzimin” (Sura 3:96). Nė suren 6:92 dhe 42:5, ne gjejmė se Meka ėshtė e pėrshkruar si “nėna e tė gjitha vendbanimeve”. Sipas traditave myslimane, Adami e ka vendosur gurin e zi nė Qaben origjinale, ndėrsa sipas Kuranit (sureja 2:125-127) kanė qenė Abrahami dhe Ismaeli tė cilėt e kanė ndėrtuar Qaben e Mekės shumė vjet mė vonė.

Kėshtu nga nėnkuptimi, Meka ėshtė konsideruar nga myslimanėt se ėshtė vendi i parė dhe mė i rėndėsishėmi nė botė! Nė fakt shumė tregime pėr Muhamedin lidhen rreth Mekės, dhe se vitet e tij tė edukimit kanė kaluar aty, dhe se Meka ishte vendi qė ai vendosi tė kthehej derisa ishte nė ekzil nė Medinė.

Pėrveē vėshtirėsive tė dukshme nė gjetjen e ndonjė dokumentacioni arkeologjik qė evidenton nėse Abrahami shkoi dhe jetoi ndonjėherė nė Mekė, problemi qė ngrihet qėndron nė gjetjen e referencave tė kėtij qyteti pėrpara krijimit tė islamit. Nga rikėrkimi i marrė pėrsipėr nga Crone dhe Cook, supozimi i parė dhe referenca e vetme paraislamike pėr Mekėn ėshtė hamendje pėr njė qytet tė quajtur “Makobara” nga gjeografi greko-egjyptian Ptolemeu nė mesin e shekullit tė dytė PAS K., megjithėse nuk jemi tė sigurtė nėse ky aluzion i Ptolemeut i referohej Mekės, pasi ai e pėrmend emrin vetėm nė kalim e sipėr.

Pėr mė tej sipas Dr. Crone, tri letrat rrėnjėsore arabe pėr Mekėn (MKK) as nuk pėrputhen me tri letrat rrėnjėsore Arabe pėr Makorabėn (KRB) (pasi shkronjat ma - tė cilat paraprijnė ‘koraba’, i japin kuptimin vendit). Nė kėtė mėnyrė nuk ka absolutisht asnjė raport tjetėr lidhur me Mekėn apo me Qaben e saj nė dokumentat e lashta origjinale, deri vonė nė shekullin e shtatė PAS K. Nė fakt, ata pretendojnė, “qė referencat mė tė hershme janė ato qė janė gjetur nė njė version sirian tė zbulesės sė pseudometodistit (Crone-Cook 1977:22,171).

Sidoqoftė, megjithėse zbulesa nė vetvete daton vonė nga shekulli i shtatė, referencat pėr Mekėn janė gjetur vetėm nė kopjet e vona, dhe nuk janė tė pranishme nė traditat e vona siriane dhe evropiane, dhe nuk shfaqen nė Pėrmbledhjen e Shkrimeve tė Lashta tė Vatikanit, i konsideruar nga etimologėt se ėshtė teksti mė i hershėm (qė i referohet diskutimit mbi kėtė problem midis Nau dhe Kmosko nė shėnimet “7,” f.171, nė Crone & Cook’s Hagarism: 1977).
Njė referencė tjetėr pėr Mekėn, sipas Crone dhe Cook, ėshtė e pranishme nė vazhdimėsinė e bizantisė arabe, e cila ėshtė njė burim qė daton qė nga mbretėrimi i Kalifit Hisham, i cili sundoi midis viteve 724-743 PAS K. (Crone-Cook 1977:22, 171).

Prandaj, evidenca mė prezantuese qė ne kemi pėr ekzistencėn e Mekės ėshtė plotėsisht 100 vjet pas datės kur tradita islamike dhe Kurani e vendosi atė. Pse? Sigurisht, nėse ky ishte njė qytet kaq i rėndėsishėm, dikush, diku duhet ta kishte pėrmendur; ndėrsa ne nuk gjejmė asgjė veēse njė hamendje tė vogėl nga Ptolemeu 500 vjet mė herėt, dhe kėto shpallje fillestare janė nga fundi i shekullit tė shtatė dhe fillimi i shekullit tė tetė. Por kjo nuk ėshtė e tėra pėr myslimanėt qė pretendojnė se Meka nuk ishte vetėm njė qytet i lashtė dhe i madh, por dhe qendra e tregtisė pėr Arabinė e shekullit tė shtatė dhe mė pėrpara (Cook 1983:74; Crone 1987:3-6).

Dhe mė shumė sipas kėrkimeve intensive nga Bulliet pėr historinė e tregtisė nė Lindjen e Mesme antike, tregohet qė myslimanėt janė pothuajse gabim, sepse Meka as qė ishte njė nga rrugėt kryesore tė tregtisė. Arsyeja pėr kėtė, vazhdon ai, ishte se “Meka ishte pėrfshirė nė atė kohė nė zonėn e gjirit. Vetėm nga harta mė e keqe qė mund tė lexohet si njė kryqėzim i natyrshėm midis veriut dhe jugut dhe lindjes e perėndimit.” (Bulliet 1975:105).

Kjo mė vonė dėshmohet nga njė kėrkim i mėtejshėm i marrė pėrsipėr nga Grum dhe Muller, i cili pohon qė Meka thjesht nuk mund tė ketė qenė njė nga rrugėt tregtare, pasi qė ishte e pėrfshirė larg rrugėve natyrale. Nė fakt ata pretendojnė qė rrugėt e tregtisė e kanė kaluar anash Mekėn nga disa qindra milje (Groom 1981:193; Muller 1978:723).

Patricia Crone, nė punėn e saj mbi Tregtinė e Mekės dhe Ngritjen e Islamit shton njė arsye praktike e cila ėshtė veneruar shumė herė nga historianė tė hershėm. Ajo na tregon qė, ”Meka ishte njė vend i shkretė, dhe nė vende tė shkreta nuk bėhen ndalime tė pėrkohshme, sidomos kur ata gjenden nė njė distancė tė shkurtėr nga gjelbėrimi i famshėm. Pse karvanet duhet tė shkonin lart e poshtė nėpėr stepa nė luginėn e shkretė tė Mekės, ndėrkohė qė mund tė ndalonin nė Taif. Meka kishte sigurisht njė shenjtore dhe njė pus, por kėto i kishte dhe Taifi i cili kishte edhe ushqim gjithashtu” (Crone 1987:6-7); Crone-Cook 1977:22).

Pėr mė tepėr, Patricia Crone pyet, “ēfarė kushtesh gjendeshin atėherė nė Arabi qė mund tė pėrballohej njė distancė e tillė, nėpėrmjet njė bote kaq jomikpritėse, dhe ende tė shitej me njė fitim kaq tė madh qė tė mbėshteste rritjen e qytetit nė njė zonė kaq tė shkretė nga burimet natyrore?” (Crone 1987:7) Nuk kishte prodhime, lloje tė bimėve aromatike ose egzotika tė mira, si shumė shkrimtarė tė hershėm dhe tė njohur kanė shkruar.

Nė studimin e saj mbi Tregtinė e Mekės, Dr.Crone tregon qė nga 15 llojet e bimėve qė i ishin kushtuar Mekės: 6 prej tyre u zhdukėn para shekullit tė gjashtė; dy u importuan nga deti; dy ishin ekskluzivisht nga Afrika Lindore; dhe dy ishin jashtė interesit dhe kurrė nuk u tregtuan; njėra kishte problem identiteti, dhe dy as qė mund tė identifikoheshin (Crone 1987:51-83). Si pasojė, as edhe njė nga 15 llojet e erėzave nuk mund t’i atribuohen Mekės. Pra cila ishte tregėtia pėr tė cilėn Meka ishte e famshme? Disa myslimanė pretendojnė qė ishte shkėmbimi i parave ose ndoshta tufat e deveve; nė njė pozitė kaq tė shkretė?

Sipas rikėrkimeve mė tė besueshme nga Kister dhe Sprenger, arabėt ishin tė pėrfshirė nė njė lloj tregėtie e konsideruar e njė lloji tė ultė, nė atė tė lėkurės dhe veshjeve; artikuj tė vėshtirė tė cilėt mund tė kenė themeluar njė grup territoresh me pėrmasa ndėrkombėtare (Kister 1965: 116; Sprenger 1869:94).

Problemi i vėrtetė me Mekėn, ishte se tregėtia ndėrkombėtare nuk po zinte vend nė Arabi, madje as duke pretenduar vetėm pėr Mekėn, menjėherė nė shekullin mbas lindjes sė Muhamedit. Duket qė shumė nga tė dhėnat tona pėr kėtė zonė kanė qenė ndryshe nga ato qė na kanė ardhur pėr shkak tė kėrkimeve tė parregullta, tė burimeve origjinale tė bėra nga Lammens, “njė studiues jo shumė i besueshėm,” dhe tė pėrsėritura nga orientalistėt e mėdhenj Vats, Shaban, Rodinson, Hitti, Levis, dhe Shahid (Crone 1987:3,6).

Lammens, duke pėrdorur burimet e shekullit tė parė (si Periplus 50 PAS K. dhe Pliny –79 PAS K.) duhet tė ketė pėrdorur edhe historianėt grekė, bizantinė dhe egjiptianė tė fund shekullit tė gjashtė tė cilėt ishin mė afėr ngjarjeve (si Cosmas, Procopius dhe Theodoretus – Crone 1987:3, 19-22,44). Pėrshkak se ata nuk ishin vetėm tregtarė, udhėtarė dhe gjeografė, por historianė, ata e njihnin zonėn dhe periudhėn dhe prandaj mund tė jepnin njė pamje mė tė pėrshtatshme.

Sikur t’u ishte referuar kėtyre historianėve tė vonshėn ai do tė kishte gjetur qė tregėtia greke midis Indisė dhe mesdheut ishte plotėsisht e lidhur me detin pas shekullit tė parė PAS K. (Crone 1987:29). Mjafton t’i hedhėsh njė sy hartės pėr tė kuptuar pse. Nuk kishte kuptim tė udhėtoje rreth e rrotull pėr tė shitur materialet kur rruga ujore ishte shumė afėr. Patricia Crone tregon se nė Romėn e Diokletianit ishte mė lirė qė t’ ēoje barėrat 1250 milje nga deti sesa t’i transportoje 50 milje nga toka. (Crone 1987:7). Largėsia nga Najrani, Jemeni nė jug, pėr nė Gaza nė veri ishte pothuajse 1250 milje. Pse mos tė udhėtonin tregtarėt me mallėrat e tyre nga India me anė tė detit, dhe tė zbarkonin nė Aden, ndėrkohė qė duhet tė ngarkonin mallin nė devet qė ecnin shumė ngadalė dhe ishin tė kushtueshme, dhe tė ecnin rreth e qark arabėve jomikpritės, dhe shkretėtirės sė Gazės, kur mund tė hypnin nė anije duke ndjekur rrugėn e Detit tė Kuq deri nė bregun perėndimor tė Arabia?

Gjendeshin probleme tė tjera gjithashtu. Sikur Lammens ti kishte bėrė kėrkimet e tij mirė do tė kishte vėrejtur se tregtia Greko-Romake nga shekulli i tretė PAS K.ra nė kolaps. Kėshtu qė nė kohėn e Muhamedit nuk kishte rrugė tregtare, dhe asnjė treg romak tek i cili shitja ishte e destinuar (Crone 1987:29). Nė mėnyrė tė ngjashme ai duhet tė kishte gjetur se tregu qė mbeti ishte i kontrolluar nga etiopiasit dhe jo nga arabėt, dhe qė Adulisi nė bregun etiopas tė Detit tė Kuq dhe jo Meka, ishte qendėr tregtare nė atė zonė (Crone 1987 : 11,41-42).

Pėr mė tepėr domethėnie, sikur tė kishte marrė kohė Lammens pėr tė studiuar burimet e hershme greke, ai do tė kishte zbuluar se grekėt tė cilėve tregtia u kishte humbur, nuk kishin dėgjuar kurrė pėr njė vend tė quajtur Mekė (Crone 1987 : 11,41-42). Nėqoftėse, sipas traditės myslimane dhe orientalistėve tė atėhershėm, Meka ishte kaq e rėndėsishme, sigurisht pėr ata tė cilėt tregtia ishte duke shkuar mirė, do tė mund ta kishin vėnė re ekzistencėn e saj. Por ende nuk gjejmė diēka. Crone nė punė e saj na tregon qė dokumentet e tregtisė greke i referohen qytetit tė Taifit (i cili ėshtė afėr Mekės sė sotme), dhe Jatribit (mė vonė Medina), si dhe Kajbar nė veri, por nuk pėrmendet qė tregtia ėshtė bėrė nė Mekė (Crone 1987:11). Madje dhe sasanidasit persianė, tė cilėt kanė kaluar nė Arabi midis viteve 309 dhe 507 PAS K., e pėrmendin qytetin e Jatribit (Medina) dhe Tihama, por jo Mekėn (Crone 1987:46-50). Kjo mė tė vėrtetė ėshtė shqetėsuese.

Sikur orientalistėt e vonshėm tė ishin shqetėsuar pėr tė kontrolluar burimet e Lamensit, ata gjithashtu do tė kishin kuptuar se qėkur rruga tokėsore nuk u pėrdor pas shekullit tė parė PAS K., ajo sigurisht nuk ishte nė pėrdorim gjatė shekullit tė pestė dhe tė gjashtė (Crone 1987:46-50), dhe njė pjesė e mirė e asaj qė ėshtė shkruar nė lidhje me Mekėn mund tė ishte korrigjuar mė pėrpara.
Pėrfundimisht, problemi i lokacionit tė Mekės nė dokumentet e hershme nuk ėshtė unik, sepse ka madje konfuzion pėrbrenda traditės islamike aty ku Meka ishte saktėsisht e vendosur nė fillim (shiko diskutimin mbi evolucionin e zonės sė Mekės nė Crone & Cook’s Hagarism 1977:23,173). Sipas kėrkimeve tė bėra nga J. Van Ess, nė luftėn e parė dhe tė dytė civile, ka tregime tė njerėzve qė rrjedhin nga Medina nė Irak pėr nė Mekė (Van Ess 1971:16; shiko gjithashtu Muhamed b. Ahmad al-Dhahabi 1369:343). Meka gjendet nė veriperėndim tė Medinės, dhe Iraku nė verilindje. Kėshtu qė shenjėtorja pėr islamin, sipas kėtyre traditave ishte nė njė kohė nė veri tė Medinės, qė gjendet nė krahė tė kundėrt nga ku Meka ėshtė sot.

Kemi ngelur pra nė njė gjendje pasigurie. Nėse Meka nuk ishte qendra e madhe tregtare qė tradita myslimane do qė ne ta besojmė, nėse nuk ishte e njohur nga njerėzit qė jetuan dhe shkruan nė atė kohė, dhe qė as nuk ishte i cilėsuar si qytet gjatė kohės sė Muhamedit, me siguri nuk do tė ketė qenė qendra e botės myslimane nė atė kohė. Ēfarė qyteti ishte atėherė? Pėrgjigjja nuk ėshtė shumė e vėshtirė pėr t’u gjetur, sepse ka qenė pothuajse gati. Me sa duket Jeruzalemi dhe jo Meka ka qenė qendra dhe shenjėtorja e hagarenjėve, ose maghrebitėve (emrat e hershėm tė arabėve) rreth viteve 700 PAS K.

Diskutimi i mėparshėm lidhur me hixhrėn, kiblėn dhe pėr hebrenjtė qė tregonin qė ajo ishte drejt veriut, me shumė mundėsi Palestina, ku hixhra ishte e drejtuar, ajo gjindej diku nė veriperėndim tė Arabisė nga hagarenjėt, u kthyen qė tė luten, dhe kjo ishte pėrkundrejt hebrenjve qė pushtuesit i larguan. (Crone-Cook 1977:9,160-161,23-24,6-9). A ekzistojnė probleme tė njėjta edhe me Biblėn?

D. Shėnimet e dokumentuara tė Biblės

(1900=Abrahami; 1700=Jozefi; 1447=Mojsiu; 1000=Davidi)

Shėnimet e dokumentuara pėr vėrtetėsinė e Biblės ishin nė domenin e hulumtimeve qė janė rritur nė mėnyrė rapide nė disa dekada tė fundit, [por nuk ndodhi shumė shpesh. Supozimet e shumė arkeologėve ishin se Dhiata e Vjetėr nuk ėshtė shkruar nė dekadėn e parė tė shekullit tė katėrmbėdhjetė para K., sipas shkrimeve tė autorėve, por shumė mė vonė nga historianėt hebrenj, prej shekullit gjashtė deri nė shekullin e dytė para K., dhe se tregimet e redaktuara mė vonė iu mveshėn profetėve tė famshėm si ishte Mojsiu, Davidi etj. Pėr shembull:

1. Skeptikėt janė tė kėnaqur se Pesėlibėrshi (pesė librat e Mojsiut, nė fillim tė Biblės) nuk ka mundur tė jetė i shkruar nga Mojsiu, sepse nuk ka evidenca pėr ndonjė shkrim aq tė hershėm. Atėherė Black Stele kishte gjetur ligjin e hamurabit nė detale qė ishte shkruar 300 vjet para Mojsiut, dhe nė tė njėjtin regjion.

2. Kishte shumė dyshime pėr vėrtetėsinė e Dhiatės sė Vjetėr, qysh prej shkrimeve mė tė vjetra qė i kemi nė dispozicion, ishte Teksti Masoretik, i shkruar nė vitin 916 paraK. Sikurse, skeptikėt kanė pyetur, a mund tė mvaremi nga shkrimet ku dorėshkrimet janė tė kėtyre kohėrave? Pastaj erdhėn shkrimet e famshme tė Detit tė Vdekur, tė shkruara 125 vite para K. Kėto rrotulla tregojnė se gabimet janė identike me ato Tekstit tė Masoretit dhe prapė datojnė pėr mė shumė se 1000 vjet! Ne kemi vėrtetime tė tjera nė septuagintė, pėrkthim grek i tekstit tė hebrenjve, i pėrkthyer rreth viteve 150-200 para K. Ende qė tė i kėnaqim skeptikėt, dokumenti mė i besueshėm pėr vėrtetėsinė e Biblės duhet tė vijė nga vetė tekstet e Biblės. Gjithnjė ka pasur dyshime pėr ngjarjet lidhur me Abrahamin dhe patriarkė tė gjetura nė librat e Mojsiut, Pesėlibėrshi. Skeptikėt mbajnė se nuk ka metodė pėr tė dėshmuar pėr vėrtetėsinė e tyre pėrgjatė kėtyre shekujve. Tė gjitha kėto janė tė ndryshuara; pėr shembull:

3. Zbulimet nga gėrmimet nė Nazu, Mari dhe Asiri, Hitete, Sumerian dhe Eshuna tregojnė pėr poezitė e hebrenjve, ligjet mozaike sikurse edhe veshjet kombėtare tė hebrenjve, tė gjitha kėto tregojnė pėr atė kohė dhe vend tė patriarkėve.

4. Sipas historianėve nuk kishte vend me emrin Hitete nė kohėn e Abrahamit, prandaj shėnimet historike pėr Biblėn i vėjnė ato nė pyetje. Tani e dimė se pėrmes pėrshkrimeve tė asaj kohe kishte mė se 1200 vite tė civilizimit tė hitejve, pėr mė shumė kjo korrespodon me kohėn e patriarkėve.
5. Historianėt tregojnė se nuk kishte popull sikurse ishin horitėt. Kėta janė ata pėr tė cilėt flitet nė gjenologjinė e Esaut nė Zanafillė 36:20. Tani janė zbuluar se kanė ekzistuar luftėtarėt qė kanė luftuar nė Mesapotami nė periudhėn e patriarkėve.

6. Shėnimet e Danielit, sipas historianėve skeptikė, ishte dashur tė jenė tė shkruar nė shekullin e dytė e jo nė shekullin e gjashtė para K., sepse tė gjitha hulumtimet e sakta historike mbesin aty. Dhe tani shekulli i gjashtė i Indisė linore vėrtetojnė shėnimet e Danielit 4:30 tė ndėrtesės sė Nebokodonesarit, duke vėrtetuar se autori i Danielit duhet tė jetė dėshmitar okular i asaj periudhe. Mėnyrė tjetėr ėshtė e pamundur. Rasti mė i fuqishėm pėr vėrtetėsinė e Biblės, pėr kohėn e patriarkatit, ėshtė plotėsuar nė katėr pllaka, tė cilat ishin dhe ende vazhdojnė tė jenė tė pazbuluara nė ato troje tė botės. Ato demonstrojnė se shėnimet e Biblės janė historikisht tė vėrteta. Le t’i shikojmė me kujdes tė katėr kutiat e pllakave.

7. Pllaka e Armanės (nga Egjipti) e pėrmendur nė hebraisht si Habiru ose Apiru, e cila ėshtė pėrdorur sė pari tek Abrahami nė Zanafillė 14:13.
8. Pllaka Ebla: 17,000 sosh nga Tell Mardikh (Siria Veriore), qė datojnė nga 2300 vjet para K., tregojnė se njėmijė vjet para Mojsiut, kishte ligj, veshje dhe ngjarje qė janė evidentuar nė kėtė pjesė tė botės, dhe proceset gjyqėsore dhe rastet juridike ishin shumė tė ngjashme me kodin ligjor tė Ligjit tė Ripėrtėrirė (Lip. 22:22-30 kodi pėr dėnimet e rasteve tė brutaliteteve seksuale). Njė pllakė e pėrmendė listėn e pesė qyteteve tė Sodomės, Gomorės, Admahut, Zeboimit dhe Zoarit, ashtu saktėsisht siē i gjejmė nė Zanafillė 14:8! Pėrderisa kėto pllaka nuk ishin tė zbuluara, ekzistenca e Gomorės kishte qenė gjithnjė e dyshimtė nga ana e historianėve.
9. Pllaka Mari: (nga Eufrati) tregon pėr mbretin Arijuk, ose Ariohi i Zanafillės 14, dhe listėn e qyteteve tė Nahorit dhe Haranit (nga Zanafilla 24:10), sikurse edhe emrat Benjamin dhe Habiru.

10. Pllaka Nuzi: (nga Iraku) flet pėr njė numėr tė madh tė veshjeve qė i gjejmė nė Pesėlibrin, sikurse janė:
a. Gruaja shterpė duke i dhėnė burrit tė saj shemrėn (Hagara)
b. Nusja e zgjedhur nga babai pėr tė birin (Rebeka)
c. Pagesa pėr talent tė vjehrrit (Jakobi)
d. Puna e paguar pėr talentin (Jakobi)
e. Vullneti i pandryshuar oral i atit (Isaku)
f. Ati duke e dhėnė tė bijėn e tij si robinj (Lea, Rakela)
g. Dėnimi me vdekje pėr vjedhjen e perėndive okulte (Jakobi).

Pėrmes kėtyre zbulimeve plotėsuese pėr Biblėn shumė historian tani e ndėrrojnė mendimin e tyre. Prandaj kemi fjalinė e Xhozef Frisė: ”Zbulimet e reja tregojnė se gabimet dhe kundėrthėniet (pėr Biblėn) nuk janė gabime, nė tėrėsi: sikurse, Sargoni ekzistoi dhe jetoi nė shtėpi pallat 17 km. nė veri tė Ninevės, dhe se populli i hitejve ishte i mrekullueshėm, se koncepti i llampave me shtatė kandila ekzistoi nė kohėn e hekurit, se pėr qytetin e mrekullueshėm tė pėrmendur nė perandorinė e Davidit shtrihej deri nė veri, dhe se Belēezari ekzistoi dhe sundonte mbi Babiloni”.

Pėrgjatė shėnimeve tė dokumentuara pėr Biblėn nė formėn e pėrshkrimeve shekullore dhe pllakave, jo vetėm se e vėrtetojnė ekzistencėn tė disa traditave tė vjetra biblike, tė ngjashme me shumė shėnime mė tė reja (sikurse Doktrina Iakobi, dhe Kronikat e Armenėve) ērrėnjosin shumė prej traditave islamike ende tė gjalla, se islami ishte nė tėrėsi i krijuar nga arabėt, dhe pėr kėtė Meka, qendra e supozuar e islamit, ka pak vėrtetėsi historike, si para ashtu edhe pas kohės sė Muhamedit. Ne i shikojmė dokumentet e tjera qė vijnė nė dritėn e zbulimeve, qė vazhdojnė tė substancializojnė dhe vėrtetojnė materialet biblike, dhe njėkohėsisht duke vėnė nė dyshim materialet e Kuranit. Le t’i shikojmė tani shėnimet arkeologjike tė Kuranit dhe Biblės.

E. Shėnimet arkeologjike tė Kuranit

Pėrmes dorėshkrimeve dhe shėnimeve, nuk kemi shumė data arkeologjike qė do tė mund tė ndihmojnė pėr vėrtetimin e Kuranit. Ēka ne mund tė bėjmė ėshtė tė shikojmė nė pohimet e Kuranit dhe natyrisht a mund tė kenė kėto mbėshtetje arkeologjike. Le tė fillojmė me Kiblėn, ose drejtimin e lutjes.

1. Kibla

Sipas Kuranit, drejtimi i lutjeve (Kibla), ishte kanonizuar (ose finalizuar) drejt Mekės pėr tė gjithė myslimanėt shumė shpejt pas Hixhrės. Data 624 PAS K., ėshtė njė vetėm njė hamendje pėr kėtė ndodhi (sure 2:144, 149-150). Ende mė tej provat nga jashtė traditės myslimane nė lidhje me drejtimin e lutjeve myslimane, dhe me anė tė implikimit tė shėnjtores sė tyre, na drejtojnė nė njė zonė mė nė veri sesa Meka, nė fakt diku nė veri-perėndim tė Arabisė (Crone-Cook 1977:23). Duke konsideruar zbulimet arkeologjike tė cilat kanė qenė dhe vazhdojnė tė jenė tė pazbuluara qė nga xhamia e parė e ndėrtuar nė shekullin e shtatė.

Sipas rikėrkimeve tė arkeologėve tė marra pėrsipėr nga Cresvell dhe Fehervari nė xhamitė e lashta tė lindjes sė mesme, dy kullat nga dy xhamitė e Umayyad (familja qė dominoi ekonominė dhe politikėn e Mekės dhe qė mė vonė vendosėn njė dinasti si sundues tė islamit) nė Irak, njėra e ndėrtuar nga udhėheqėsi Haxhaxh nė Uazit (njė nga xhamitė mė tė vjetra nė islam e cila ka mbetur deri mė sot), dhe tjetra e sė njėjtės periudhė afėr Bagdatit, kanė kiblėn (drejtimi qė kėto xhami hasin) jo kah Meka. Xhamia e Uazit ėshtė mangut 33 shkallė dhe xhamia e Bagdatit ėshtė mangut 30 shkallė kah kibla e sotme. Kjo bie dakord me dėshimin e Baladhurit (i quajtur Futuh) qė kibla e xhamisė sė parė nė Kufa, Irak pėrafėrsisht e ndėrtuar nė 670 PAS K. (Creswell 1989:41), gjithashtu shtrihet nė perėndim, ndėrkohė qė duhet tė ishte drejtuar drejt jugut (al-Baladhuris Futuh, nga Goeje 1866:276; Crone 1980:12; Crone-Cook 1977:23,173).

Plani tokėsor origjinal i xhamisė sė Amr al As, i lokalizuar nė Fustat, garnizon ushtarak i qytetit jashtė Kairos, Egjipt, na tregon pėrsėri qė kibla pėrsėri ishte e drejtuar shumė mė nė veri, dhe shumė mė vonė do tė korrigjohet nėn udhėheqjen e Kurra b. Sharik (Cressvell 1969:37,150). Nė mėnyrė interesante kjo pėrputhet me traditat e vona myslimane tė pėrpiluara nga Ahmad b. al-Maqrizi qė Amr u lut duke u drejtuar me mospėrfillje nga jugu i lindjes, dhe jo drejt lindjes (al-Maqrizi 1326:6; Crone-cook 1977:24,173). Nėse merrni njė hartė do tė gjeni se kah ishin tė drejtuara kėto xhami. Nė tė katėrt shembujt e mėsipėrm kibla nuk ėshtė e drejtuar nga Meka, por shumė mė tej nė veri, nė fakt afėr rrethinės sė Jeruzalemit. Nė qoftėse, disa myslimanė mund tė thonė, qė nuk duhėt t’i marrim kėto zbulime shumė seriozisht dhe se shumė xhami i kanė sot kiblat tė drejtuara keq, atėherė dikush mund tė pyesė pse myslimanėt e hershėm duke mos qenė tė zotė tė caktonin drejtimet, janė drejtuar drejt njė lokacoini tė vetėm; diku nė Arabinė Veriore, ose mundėsisht Jeruzalemin?

Ne gjejmė konfirmime tė tjera pėr kėtė drejtim tė lutjes nga njė shkrues i krishterė dhe nga njė udhėtar Jakobi i Edesės, i cili ka shkruar rreth 705 PAS K., i cili ishte njė dėshmitar i pėrkohshėm nė Egjipt. Ai thekson qė Mahgraje nė Egjipt lutej pėrballė lindjes Ka’ba (njė ndėrtim nė formė katrori brenda xhamisė sė Mekės qė mbante brenda njė gur tė zi i konsideruar i shenjtė, dhe thuhej se ishte dhėnė nga Zoti) (Crone-Cook 1977:24). Letra e tij (e cila gjendet ne muzeumin anglez) ėshtė me tė vėrtetė domethėnėse. E shkruar nė gjuhėn siriane, ai i referohet Mahgrayes duke thėnė: “domethėnė e gjithė kjo ėshtė e qartė se hebrenjėt dhe mahgrejtė nuk luten kėtu, nė zonėn e Sirisė, kah veriu, por drejt Jeruzalemit dhe Qabes, vendet patriarkale tė hipizimit tė tyre”. (Vright 1870:604)

Shėnim: pėrmendja e Qabes nė mėnyrė jo tė panevojshme e pėrfshinė Mekėn (kėshtu shumė myslimanė kanė qenė tė shpejtė ta largojnė vėmendjen nga kjo), qėkurse kishte dhe qabe tė tjera nė ekzistencė gjatė asaj kohe, zakonisht nė qytetet tregtare (Crone-Cook 1977:25,175). Cresvell nė shėnimet e librit tė tij “Arkitektura e hershme myslimane” (f.17) i referohet artikullit tė Finsterit, “Kunst des orient”, duke shpallur qė Finster: “. . . e drejton vėmendjen tek ndėrtesa tė tjera nė formė kubike nė Arabi, tė pėrmendura nė literaturat e hershme arabe, dhe sugjeron qė Qabe atėherė mund tė ketė qenė pjesė e njė ndėrtese arabe tė njė tradite tė tillė”. (Cresvell 1969:17; Finster 1973:88-98).

Ishte me leverdi tė ndėrtoje njė qabe nė kėto qytete tregtare kėshtu qė kur njerėzit duke ardhur nė treg mund tė bėnin gjithashtu peligrinazhin e tyre dhe rrėfeheshin dhe ofronin oferta tek idhujt qė ndodheshin nė to. Qabja e Jakobit tė Edesės thuhej qė ishte e vendodur “nė vendet patriarkale tė hipizimit” nga e cila ai tregon qė nuk ishte nė jug. Sė bashku arabėt dhe hebrenjtė kanė njė prejardhje tė pėrbashkėt nga Abrahami i cili jetoi dhe vdiq nė Palestinė, dhe se kjo ėshtė dėshmuar edhe nga disa zbulime arkeologjike. Kjo pasardhje e pėrbashkėt nga Abrahamit ėshtė dėshmuar gjithashtu dhe nga njė kronikan Armenian, para vitit 660 PAS K.(Sebeos 1904:94-96: Crone-Cook 1977:8; Cook 1983:75).

Prandaj sipas Jakobit tė Edesės, jo mė vonė se 705 PAS K., drejtimi i lutjes drejt Mekės nuk ishte ende kanonizuar. Dr. Crone, nė artikullin e saj nė 1994 “Shekulli i parė i kuptimit tė hixhrės”, shton njė gjetje tjetėr e cila pėrfshin njė drejtim tė Jeruzalemit pėr kiblat e hershme. Rikėrkimi i ri i marrė pėrsipėr nga Patricia Carlier mbi ndėrtesat verore tė Kalifit tė Umayaad tregon qė dhe xhamitė e kėtyre pallateve kishin kiblat tė drejtuara nga Jeruzalemi. (Carlier 1989:118f, 134)

Sipas Dr. Havting, i cilil jepte mėsim burimet e islamit nė Shkollėn Orientale dhe Studimeve Afrikane (SOAS) nė Londėr, asnjė xhami nuk ėshtė gjetur nė kėtė kohė (shekulli i shtatė) me fytyrė nga Meka (shėnim i marrė nga mėsimet e tij mė 1995). Havting pėrmend, sidoqoftė qė jo tė gjitha xhamitė ishin me fytyrė kah Jeruzalemi. Disa xhami tė Jordanit kishin drejtimin nga veriu, ndėrsa disa xhami tė afrikanoveriorėve kishin drejtimin nga jugu, duke lėnė tė kuptojmė qė kishte njė konfuzion total se ku ishte e vendosur shenjtorja. Edhe Kurani na shpjegon qė drejtimi i kiblės ishte i pėrcaktuar drejt Mekės pėrafėrsisht 624 PAS K., dhe ka mbetur nė atė drejtim deri mė sot!
Kėshtu, sipas Crone, Cook,Carlier dhe Havting kombinimi i evidencave arkeologjike nga Iraku pėrgjatė evidencave tė literaturės nga Siria dhe Egjipti na tregojnė vetėm njė drejtim drejt njė shenjtoreje (dhe kėshtu edhe drejtimin e lutjes) jo nė jug, por diku nė veriperėndim tė Arabisė (ose dhe mė tutje nė veri), mė sė fundi deri nė shekullin e shtatė (Crone-Cook 1977:24).

Ēfarė po ndodh kėtu? Pėrse kiblat e kėtyre xhamive tė hershme nuk e kishin drejtimin kah Meka? Pėrse ėshtė ky dallim midis Kuranit dhe asaj ēfarė arkeologjia dhe dokumentet kanė zbuluar deri vonė nė vitet 705 PAS K.?
Disa myslimanė e argumentojnė se ndoshta myslimanėt e hershėm nuk e dinin drejtimin e Mekės. Ende mė shumė ata ishin tregtarė tė shkretėtirės, dhe karavanarė! Jeta e tyre ishte e lidhur me udhėtimet nė shkretėtirė, ku kishte shumė pak shenja udhėzimi dhe, pėr shkak tė stuhive tė rėrės, nuk kishte rrugė. Ata mbi tė gjitha dinin si tė ndiqnin yjet. Jeta e tyre varej nga kjo. Dhe sigurisht ata e dinin ndryshimin midis jugut dhe veriut.

Pėr mė tepėr, xhamitė nė Irak dhe Egjipt ishin tė ndėrtuara nė zona tė civilizuara urbane, midis njerėzve tė sofistikuar, tė cilėt ishin tė mėsuar mirė se si t’i gjenin drejtimet. Ėshtė me tė vėrtetė e papėlqyeshme qė ata tė jenė gabuar nė llogaritjet e kiblave tė tyre pėr kaq shumė gradė. Nė ēfarė mėnyre e kryenin peligrinazhin drejt Mekės, i cili na tregohet se u kanonizua nė atė kohė? Dhe pėrse kaq shumė xhami e kanė drejtimin nga Arabia Veriore, ose me shumė mundėsi kah Jeruzalemi? Pėrgjigjja mund tė shtrihet diku tjetėr. Do tė thoja qė me shumė mundėsi ka dy arsye pėr kėtė dallim:

1. Ndoshta ka pasur ende njė marrėdhėnie tė mirė midis myslimanėve (tė quajtur hagaranes, saracenė ose mahgrajes) dhe hebrenjve, dhe si pasojė nuk kishte nevojė qė tė ndryshonte Kibla (madje edhe Kurani tregon qė ishte e kthyer nga Jeruzalemi: sura 2); dhe,

2. Qė Meka ende nuk ishte e njohur mirė.
Njė pėrgjigje e mundshme mund tė gjendet me hulumtimin arkeologjisė: por tani nė Jeruzalem.

2. Guri i Zi

Nė qendėr tė Jeruzalemit gjendet njė ndėrtim mjaft impresionues (madje dhe sot) e quajtur Guri i Zi (Kubeja e Gurit), e ndėrtuar nga Abd al-Malik mė 691 PAS K., mund tė duket qartė qė ajo nuk ėshtė xhami, dhe nuk ka as kibėl (asnjė drejtim pėr lutje). Ėshtė e ndėrtuar nė formėn e njė ektagoni mė tetė shtylla, duke supozuar qė ishte e ndėrtuar qė tė ecej nė formė rrethore. Kėshtu qė duket qė tė jetė ndėrtuar si njė shenjėtore. Sot konsiderohet qė tė jetė qendra e tretė e shenjtė e islamit pas Mekės dhe Medinės. Myslimanėt pretendojnė qė ėshtė e ndėrtuar pėr tė kujtuar natėn kur Muhamedi u ngjit nė qiell pėr tė folur me Moisiun dhe Allahun pėr numrin e lutjeve tė kėrkuara nga besimtarėt (e njohur si Miraxh, nė arabisht) (Glasse 1991:102).

Sipas kėrkimeve tė nxjerra nga shkrimet e Van Berchem dhe Nevo, tė dhėnat mė tė hershme tė shkrimeve nė strukturėn e ndėrtesės nuk tregojnė asgjė rreth Miraxhit, por lidhen thjesht me polemika tė pėrsėritura kuranore, megjithėse ato janė planifikuar nė pėrparsi pėr tė krishterėt. Shumė myslimanė janė tė shpejtė pėr tė treguar se te dy suret 17:1 dhe 2:143-145, tė cilat flasin pėr “vendin e paprekshėm” dhe “ndryshimin e kiblės” mund tė gjenden nė shkrimet mbi kėmbanat e kubesė dhe nė derėn jugore. Ata do tė bėnin mė mirė qė tė lexonin historinė e kėtyre shkrimeve. Ēfarė ata do tė gjejnė, ėshtė se asnjė nga kėto shkrime nuk ėshtė origjinal dhe qė as nuk janė tė vjetra. E tėrė kubeja u rindėrtua nga al Zaher Li-L’zaz mė 1022 PAS K., pėr shkak tė njė tėrmeti mė 1016 PAS K. (Duncan 1972:46). Kėmbana u rindėrtua mė 1318 PAS K. (Cresvell 1969:30), por shkrimet (surja e poshtme 36 dhe ajo e sipėrme 17) nuk u shtuan deri mė 1876 PAS K. nga Abdul Hamid II (Duncan 1972:66). Dyert e sotme (ku gjendet sura 2:144) nuk u prishėn deri mė 1545 PAS K. (Cresvell 1969:26). Portiku jugor, ku sura 2:143-145 pėrmendet, nuk u ndėrtua deri mė 1817 PAS K., nga sulltan Mahmudi (Duncan 1972:64). Kėshtu pra, njėherė qė lexojmė historinė e kubesė ne kuptojmė qė asnjė nga kėto sure tė inkriminuara nuk i pėrkasin kubesės origjinale nė kohėn kur ajo u ndėrtua nga ‘abd al-Maliknė mė 691 PAS K.

Shkrimet mė tė hershme qė ne mund tė pretendojmė janė ato qė kanė tė bėjnė me statusin mesianik tė Jezusit, me pranimin e profetėve, zbulesėn e marrė prej Muhamedit dhe pėrdorimin e termit “islam” dhe “mysliman”. Duhet tė vihet re, gjithsesi, qė madje dhe tė dhėnat e tyre vihen nė dyshim pėrballė njė pėrshkrimi tė atribuar pėr mbėshtetjen e kėtyre shtyllave nga njė tregim i persianit Nasiri i Khusran mė 1047 PAS K.

Nėse shenjėtorja u ndėrtua pėr tė rikujtuar njė ngjarje kaq tė rėndėsishme nė jetėn e profetit (miraxh) , pėrse shkrimet mė tė hershme nuk i referohen kėsaj? Tani, a pėrmendet nė shkrimet e hershme udhėtimi i tij i natės nė qiell, dhe kthimi mbrapa me kalin qė fluturonte, i quajtur burak, as nuk pėrmendet dialogu qė Muhamedi pati me Moisiun dhe Allahun, as kėrkesa pėr 5 lutjet qė ishte dhe qėllimi i udhėtimit!

Si mund tė shpjegohet kjo? Njė shpjegim i mundshėm mund tė jetė thjesht qė historia e miraxhit nuk ka ekzistuar nė atė kohė, por u redaktua mė vonė gjatė kohės sė Abassidit (pas 750 PAS K.). Kjo nuk ėshtė e vėshtirė pėr t’u kuptuar, kur dikush arrin tė kuptojė qė ideja e 5 lutjeve duket qė tė jetė redaktuar vonė gjithashtu. Tė vetmet referenca tė lutjeve nė Kuran ndeshen nė suret 11:114; 17:78-79; 20:130; dhe 30:17-18 (megjithėse vihet nė dyshim nėse ato flasin pėr lutjen (salat) apo pėr lavdėrimin (sabaha). Ēfarė ne gjejmė nė kėto referenca janė tri lutje tė kėrkuara. Nuk thuhet asgjė pėr 5 lutjet (megjithėse shumė komentatorė myslimanė janė munduar nė mėnyrė tė dėshpėruar t’i shtojnė dy lutjet qė mungojnė ato tė mėngjesit apo tė mbrėmjes)

Historia e miraxhit zuri vend ndėrkohė qė Muhamedi ishte duke jetuar nė Medinė (624 PAS K.). Tani duhet t’i kthehemi haditheve 200-250 vjet mė vonė pėr tė gjetur qė 5 lutjet jo vetėm se janė tė stimuluara, por edhe si ato janė quajtur. Nėse Kurani ėshtė fjala e Perėndisė pėrse ai nuk e di se sa lutje i kėrkohet njė myslimanit tė kryejė? Dhe pėr mė tepėr kur kubeja e gurit ishte ndėrtuar pėr tė kujtuar kėtė ngjarje, a pėrmendet diēka pėr 1000 vjetėt e ardhshėm? Ėshtė e qartė qė kjo ndėrtesė u ndėrtua pėr qėllime tė tjera nga ajo e pėrkujtimit tė miraxhit. Fakti qė njė strukturė e tillė u ndėrtua kaq herėt, supozon qė kjo ishte shenjėtorja dhe qendra e islamit deri vonė nė shekullin e shtatė, dhe jo Meka. Ēfarė lexojmė nga qėllimet e Muhamedit pėr tė pėrmbushur tė drejtat e tij hagarene tė lindjes, duke marrė tokėn e Abrahamit ose Palestinėn, na lė tė kuptojmė qė Abd al-Malik do ta ndėrtonte strukturėn e tij nė pjesėn qėndrore tė asaj pėrmbushjeje. Nuk ėshtė pėr t’u habitur atėherė, qė kur Abd al-Malik ndėrtoi kubenė nė tė cilėn shpallte misionin profetik tė Muhamedit, ai vuri mbi tempull vetė gurin.

Sipas gojėdhėnave islame kalifi Sylejman, i cili mbretėroi deri vonė rreth viteve 715-717 PAS K., shkoi nė Mekė pėr tė pyetur pėr haxhin. Ai nuk mbeti i kėnaqur me pėrgjigjen qė mori atje, dhe kėshtu vendosi qė tė ndiqte abd al-Malik (duke udhėtuar pėr tek kubeja e gurit) (shėnim: tė mos ngatėrrohemi me imamin, Malik b. Anas i cili ishte i lindur mė 712 PAS K., mund tė ketė qenė tri vjet mė i vjetėr nė atė kohė. Vetėm ky fakt na tregon sipas Dr. Hauting nga SOAS qė kishte konfuzion se ku shenjėtorja ishte e vendosur nė atė kohė, nga fillimi i shekullit tė tetė. Duket se tani Meka ishte duke e marrė vendin e saj si qendėr e islamit. Tani mund tė kuptojmė, pėrse sipas gojėdhėnave, Ualid i i cili mbretėroi si kalif midis viteve 705-715 PAS K., u shkroi tė gjitha zonave pėr shkatėrimin e xhamive dhe zgjerimin e tyre. Mund tė ishte kjo kur kiblat u drejtuan nga Meka? Nėse ėshtė ėshtu, kjo tregon njė kontradiktė tjetėr me Kuranin i cili e vendos Mekėn si shenjėtore, dhe kėshtu si drejtim tė lutjeve, gjatė kohės sė jetės sė Muhamedit nga 80 deri 90 vjet mė herėt (shiko sure 2:144-150). Dhe kjo nuk ėshtė e tėra, sepse ne kemi evidenca dhe doracakė arkeologjike qė tregojnė ndryshimin e asaj qė lexojmė nė Kuran. Le tė shohim ne besueshmėrine profetike tė Muahmedit, duke pėrdorur faktet qe disponojmė.

3. Pėrshkrimet e Nevos pėr gurin

Shkrimet nga njė kronist armenian rreth viteve 660 PAS K. (tė referuara mė herėt) na japin tregimet dhe gojėdhėnat mė tė hershme pėr karrierėn e Muhamedit pėr t’i mbijetuar nė ēdo gjuhė, duke dėshmuar qė Muhamedi ishte njė tregtar i cili foli shumė pėr Abrahamin, duke na siguruar kėshtu prova tė hershme historike pėr ekzistencėn e Muhamedit. Ky kronikan nuk thotė diēka pėr preardhjen e pėrgjithshme profetike tė Muhamedit, duke e cilėsuar atė vetėm si njė profet lokal.

Madje dhe dokumentet mė tė hershme islamike, sipas Dr. John Vansbrough, nuk thonė diēka, pėr prejardhjen e tij profetike universale. Maghazit pėr tė cilat Vasbrough pėrmend janė histori tė betejave dhe fushatave tė profetit, tė cilat janė dokumentet mė tė hershme islamike qė zotėrojmė. Ato duhet tė japin pamjen mė tė mirė tė asaj kohe, ndėrkohė qė ato na tregojnė pak nė lidhje me jetėn e Muhamedit dhe mėsimet. Nė fakt, nė asnjė nga kėto dokumente nuk ka ndonjė nderim pėr Muhamedin si profet! Nėse, sipas Kuranit Muhamedi ėshtė i njohur mė sė pari si “vula e profetėve” (surja 33:40), atėherė pse kėto dokumente duhet tė heshtin mbi kėtė pikė tė rėndėsishme?

Qė tė njohim se kush ishte Muhamedi, dhe se ēfarė bėri ai, ne duhet tė kthehemi mbrapa nė kohėn kur ai jetoi, dhe tė shohim provat qė kanė ekzistuar atėherė dhe qė ende ekzistojnė, dhe tė shohim se ēfarė na tregojnė rreth kėsaj figure shumė tė rėndėsishme. Vansbrough qė ka bėrė kaq shumė kėrkime nė gojėdhėnat e vjetra dhe nė Kuran beson se, pėr shkak se burimet islamike tė gjitha janė shumė tė vona qė nga 150 vjet pėr dokumentat e sirah-magazit, ashtu si dhe Kurani i hershėm, na thotė qė tė mos i konsiderojmė ato si autoritative. Tek disa burime jomyslimane qė i gjejmė disa vėzhgime interesante se cili njeri ishte ky Muhamedi.

Burimet jomyslimane nė Arabinė e shekullit tė shtatė tė cilat ne i kemi, janė tė siguruara nga shkrimet e gurit tė shpėrndara gjithandej pėrgjatė shkretėtirės sė Siri-Jordanisė dhe Peninsulės dhe veēanėrisht nė shkretėtirėn e Negevit. Njeriu qė ka bėrė kėrkimin mė tė madh nė kėto shkrime guri ėshtė Jehuda Nevo, nga universiteti hebre i Jeruzalemit. Njė nga burimet e tij, me titull “Kundrejt parahistorisė sė islamit”, e botuar nė 1994, sė cilės unė do t’i referohem.

Nevo ka gjetur nė tekstet arabe fetare, qė datojnė nga shekulli i parė dhe gjysma e zotėrimit arab, njė besim monoteist. Sidoqoftė ai pėrmend qė ky besim ėshtė mėnyrė e dukshme joislame, por njė besim prej tė cilit islami mund tė ketė rrjedhur.

Nevo gjithashtu gjeti qė “nė gjithė institucionet fetare arabe gjatė kohės sė Syfjanit, periudha 661-684 PAS K., ka njė mungesė komplete tė referencave pėr Muhamedin”. Nė fakt as emri i Muhamedit e as edhe ndonjė shprehje muhamediane, se ai ėshtė profeti i Zotit, nuk shfaqet nė ndonjė nga shkrimet qė datojnė para vitit 691 PAS K.. Kjo ėshtė e vėrtetė ndėrkohė qė qėllimi kryesor i shkrimeve ėshtė ai fetar, tė tilla si lutjet ose ndoshta ėshtė pėrdorur si shkrim pėrkujtues, megjithėse duke pėrshirė njė theks fetar, tė tillė si shkrimi tek disa afėr qytetit Taif e ndėrtuar nga Kalifi Muavija mė 660 PAS K.
Fakti qė emri i Muhamedit mungon nė gjithė shkrimet e hershme, veēanėrisht nė ato fetare ėshtė domethėnės. Shumė nga gojėdhėnat e vjetra (sira dhe hadithi, qė janė literaturat mė tė hershme myslimane qė ne zotėrojmė) janė tė bėra mė sė shumti me rrėfenjza pėr jetėn e profetit. Ai ėshtė shembulli qė tė gjithė myslimanėt duhen tė ndjekin. Pėrse nuk i gjejmė kėto tė theksuara nė tė njėjtėn mėnyrė nė shkrimet mė tė hershme arabe tė cilat janė afėr kohės kur ai jetoi? Madje ēfarė ėshtė mė shqetėsuese ėshtė pse emri i tij nuk pėrmendet? Emri i tij ėshtė gjetur vetėm nė shkrimet arabe pas viti 690 PAS K. Dhe ēfarė ėshtė mė tepėr, e dhėna e parė rastis me shprehjen Muhamed rasul Allah (Muhamedi profeti i Perėndisė) ėshtė gjetur nė monedhėn arabo-sasaniane tė Ksalid b. Abdallah, nga viti 690 PAS K. e cila ėshtė gjetur nė Damask.

Me njė domethėnie tė madhe, rasti i parė qė Nevo e quan “rrėfimi tresh i besimit” qė pėrfshinė tauhidin (Perėndia ėshtė njė), shprehjen Muhamed rasul Allah (Muhamedi profeti i Perėndisė), dhe natyrėn humane tė Jezusit (Rasul Allal vaabduhu) ėshtė gjetur nė shkrimet e Abd al-Malik nė kubenė e gurit nė Jeruzalem, e datės 691 PAS K. Pėrpara kėtij shkrimi pohimi mysliman as qė nuk mund tė provohej. Duhet shėnuar se, sidoqoftė, qė data pėr kėtė shkrim mund tė ketė qenė shumė mė vonė, ndoshta e shtuar nga al Zaher Li-L’zaz kur ai rindėrtoi ambulatorėt e brendshėm dhe tė jashtėm rreth tė cilėve shkrimi vendoset, nė 1022 PAS K. Si njė rregull, pas votit 691 PAS K., dhe nėpėrmjet gjithė dinastisė sė Marvanid (deri nė 750 PAS K.), emri Muhamedit rastis vetėm kur shprehjet fetare janė pėrdorur, tė tilla si monedhat, gurėt e miljeve, papirusėt “protokollė” (Nevo 1994:110).

Dikush mund tė argumentohet se ndoshta kėto data tė vona janė pėr faktin se ndoshta ndonjė nocion fetar mori kohė tė penetronte nėpėr shkrimet arabe. Ende sipas Nevos papirusi i parė arab, njė entakion egjiptian, i cili ishte njė faturė taksash, e datės 642 PAS K., e shkruar nė greqisht dhe arabisht ka nė krye tė shkruar “Basmala” qė nė karakter ėshtė e krishterė dhe jo myslimane.

Pėrmbatja fetare nė shkrimet e gurit nuk bėhet e shqiptueshme deri mė 661 PAS K. Sidoqoftė megjithėse ato mbajnė nė vete shkrime fetare ato kurrė nuk e pėrmendin profetin apo shprehjen muhamediane. “Kjo do tė thotė” sipas Nevos “qė pohimi fetar zyrtar Arab nuk e pėrfshinte Muhamedin ose formulėn muhamediane nė repertorin e tij tė frazave tė vėna tė kėsaj kohe” pėr plot 60 vjet, dhe madje mė shumė pas vdekjes sė Muhamedit. Ēfarė ato pėrmbanin ishin forma tė besimit monoteist, qė i pėrkisnin njė lloji tjetėr tė njė literaure sektariane me zhvillimin e koncepteve tė judeo-krishterimit nė njė stil literature tė veēantė, por qė nuk pėrmbante skica tė veēanta tė ndonjė religjioni monoteist.

Me njė domethėnie ende mė tė madhe, kėto shkrime na tregojnė se kur formula e Muhamedit ėshtė prezantuar, gjatė periudhės sė Marvanid (pas vitit 684 PAS K.), ajo u mbart jashtė “pothuajse gjatė natės”. Papritur u bė e vetmja shpallje zyrtare e deklaratės fetare, dhe u pėrdor ekskluzivisht nė dokumentet formale dhe nė shkrime tė tilla si papiruset “protokoll”.

Por dhe pasi tekstet e Muhamedit u bėnė zyrtare, ato nuk u pranuan nga publiku kaq shpejt. Me vite pas shfaqjes sė tyre nė shpalljet e deklaratave, njerėzit vazhduan tė pėrfshinin legjendat jomuhamediane nė shkrimet personale, ashtu si rutina e shkrimeve gjyqėsore. Kėshtu pėr shembull Nevo ka gjetur njė autor i cili nuk e pėrdorte formulėn muhamediane nė korrespondecat e tij arabe dhe greke megjithėse e pėrmend emrin e tij dhe titullin nė papirus.
Nė fakt, sipas Nevos, formula muhamediane filloi tė pėrdoret vetėm nė shkrimet popullore tė gurit tė Negevit qendėror rreth 30 vjet (ose njė gjeneratė) pas prezentimit tė saj nga Abd al-Malik, dhe disa herė gjatė mbretėrimit tė kalifit Hisham (midis 724-743). Dhe madje kėto, sipas Nevos, megjithėse ata janė muhamedanė, nuk janė myslimanė. Tekstet myslimane, ai beson filluan tė shfaqen nė fillimin e shekullit tė nėntė (rreth 822 PAS K.), duke koinciduar me kuranėt e parė tė shkruar, ashtu si edhe me tė parat tregime gojore myslimane, tė shkruara.

Si rrjedhojė, duket nga kėto shkrime qė ishte gjatė kohės sė dinastisė sė Maruanidit (pas 684 PAS K.), dhe jo gjatė jetės sė Muhamedit qė ai u ngrit nė pozitėn e profetit universal, dhe vetėm atėherė madje formula muhamedane qė ishte prezentuar atėherė nuk ishte e njėjtė me atė qė ne kemi sot. Pėr diskutim tė mėtejshėm mbi 6 klasifikimet ose periudhat e shkrimeve tė gurit, dhe pėrmbajtja e tyre, unė do t’iu rekomandoj artikullin e Nevos (faqe 111-112).

4. Kurani

Tani vijmė tek Kurani. Ashtu siē ishte shpallur mė herėt, Kurani kaloi nėn njė transformim gjatė 100 vjetėve qė pasuan pas vdekjes sė Muhamedit. Ekzistojnė monedha tė pazbuluara me shkrime tė supozuara kuranike qė datojnė nga 685 PAS K., tė monedhezuara gjatė kohės sė mbretėrimit tė Abd al-Malik. Pėr mė tepėr, shenjėtorja e kubesė sė gurit e ndėrtuar nga Abd al- Malik nė Jeruzalem nė 691 PAS K., “nuk dėshmon pėr ekzistencėn, nė fund tė shekullit tė shtatė, tė materialeve tė njohura menjėherė si kuranore.” Ende, citatet nga Kurani nė tė dy monedhat dhe nė kubenė e gurit dallojnė nė detaje nga ato tė cilat i gjejmė sot nė Kuran. Van Berchem dhe Grohmann, dy etimologė qė kanė bėrė kėrkime tė vazhdueshme shkrimet e kubesė sė gurit, pohojne qė shkrimet e hershme pėrmbajnė “variante tė formave foljore, devijime tė gjera, si dhe lėnie pas dore nga teksti qė ėshtė sot.”
Nėse kėto shkrime kanė derivuar nga Kurani, me variantet qė ato pėrmbajnė, atėherė si ka qenė e mundur qė Kurani tė jetė kanonizuar pėrpara kėsaj kohe (vonė rreth shekullit tė shtatė)? Dikush mund tė pėrfundojė, qė mund tė ketė qenė njė evolucion nė transmetimin e Kuranit nėpėrmjet viteve (nėse me tė vėrtetė ato ishin marrė nga Kurani).

Buimet gjithashtu duket tė sugjerojnė qė Kurani ėshtė i bashkuar disi me nxitim (siē pėrmendėm nė seksionet e mėparshme, mbi kritikat e brendshme tė Kuranit). Kjo ėshtė e nėnvizuar nga Dr. John Vansbrough i cili pohon se, “libri ka mungesa tė dukshme nė tė gjithė strukturėn e tij, paqartėsi tė shpeshta dhe paqėndrueshmėri nė gjuhė dhe nė pėrmbajtje, sipėrfaqėsor nė rradhitjen e materialeve tė ndara, dhe i dhėnė nė pėrsėritjen e pasazheve tė tėra nė versionet e ndryshme. Mbi kėto baza mund tė argumentohet bindshėm, se libri ėshtė produkt i botimeve tė materialeve tė vonuara dhe joperfekte nga njė shumicė gojėdhėnash..”

Crone dhe Cook besojnė se pėr shkak tė gabimeve nė botim, emergjenca e Kuranit duhet tė ketė qenė njė ngjarje e papritur. Referencat e jashtme nga letėrsia gojore islamike tė librit tė quajtur “Kuran” hasen nė gjysmėn e shekullit tė tetė midis njė Arabi dhe njė monku tė Bet Hales (Nau 1915:6f), por askush s’e di nėse mund tė ketė ndryshuar nė mėnyrė tė konsiderueshme nė pėrmbajtje nga Kurani tė cilin e kemi sot. Tė dy sė bashku, Crone dhe Cook, konkludojnė qė pėrveē kėsaj reference tė vogėl nuk ka ndonjė tregues pėr ekzistencėn e Kuranit para mbarimit tė shekullit tė shtatė.

Crone dhe Cook nė kėrkimin e tyre vazhdojnė tė kėmbėngulin qė ishte nėn qeverisjen e Haxhaxhit tė Irakut, mė 705 PAS K., kemi njė kontekst historik logjik nė tė cilin “Kurani” (ose njė pjesė e trupit tė literaturės, e cila mė vonė do tė bėhej Kurani) sė pari u pėrpilua si shkrimi i Muhamedit. Nė njė tregim drejtuar Leos nga Levond, guvernatori Haxhaxh tregohet tė ketė mbledhur tė gjitha shkrimet e vjetra hagarene dhe t’i ketė zėvendėsuar ato me tė tjera “sipas shijes sė tij, dhe t’i ketė pėrhapur ato gjithandej kombit tė tij” (Jefrey 1944:298). Konkluzoni i natyrshėm ėshtė se gjatė kėsaj periudhe Kurani fillon evolimin e tij, me shumė mundėsi duke filluar tė shkruhej, derisa u kanonizua kah fundi i gjysmės sė shekullit tė tetė si Kurani qė ne e njohim sot.

Tė gjitha kėto prova na japin njė arsye tė mirė tė pyesim autoritetin e vėrtetė tė Kuranit si fjala e Perėndisė. Provat arkeologjike dhe dokumentare tė doracakėve tregojnė qė shumė nga ēfarė Kurani pėrmban nuk koincidon me tė dhėnat nė dispozicionin tonė.

5. Hixhra

Njė papirus, i zbuluar, qė i pėrket viti 643 PAS K., i cili flet pėr vitin 22, duke sugjeruar qė diēka ndodhi nė vitin 622 PAS K. midis arabėve e cila koincidon me vitin e hixhrės (Cook 1983:74). Se ēfarė ka ndodhur ne nuk jemi tė sigurtė sepse papirusi nuk na e tregon kėtė. Mund tė jetė kjo data kur Muhamedi lėvizi nga Meka nė Medinė, dhe asgjė mė tepėr, ose ėshtė data kur pushtimi arab filloi tė ndodhė? Ndėrsa tradita myslimane ia ngarkon kėtė hixhrės nga Meka nė Medinė, ata nuk mund tė sigurojnė burim mė tė hershėm (me fjalė tė tjera njė burim tė shekullit tė shtatė) qė do tė tregojė historinė e kėtij ekzodi (Crone-Cook 1977:160). Shkrimi mė i hershėm, i shkruar me dorė, qė ne kemi, ėshtė biografia e brendshme arabe e profetit e treguar nė njė papirus tė periodės sė vjetėr tė Umayyad, i cilė zė vend rreth vitit 750 PAS K., pra rreth 100 vjet mė vonė (Grohmann 1963:71).

Materialet arabe qė ne kemi nė zotėrim (monedha, papiruse, shkrime) tė gjitha e lėnė pas dore periudhėn e kohės (guri i varrit i cili daton nė vitin e 29 tė hixhrės i pėrmendur nga shumė myslimanė, ėshtė bėrė i njohur vetėm nga njė burim i vjetėr shkrimi). Materialet greke dhe siriane i refrohen tė njėjtės periudhė me atė tė arabėve, por ka dy dokumenta tė nestorianėve (njė denominacion i krishterė nė Azi qė besonin se Jezus Krishtin kishte dy lloj natyrash, hyjnore dhe njerėzore. Kjo doktrinė u quajt herezi nė vitin 431 PAS K.) nga viti 676 PAS K., dhe 680 PAS K., na japin pikėn fillestare qė emigrimi i ismalitėve nuk ishte brenda Arabisė, por nga Arabia pėr nė tokėn e premtuar, me shumė mundėsi jashtė Arabisė (Crone-Cook 1977:9;160-161).

Dhe ēfarė ėshtė toka e premtuar? Njė traditė myslimane e pėrpiluar nga Abu Davud na jep njė sqarim. Thuhet, “atje do tė jetė hixhra, por burrat mė tė mirė do tė ndjekin hixhrėn e Abrahamit,” (Abu Davud 1348:388). Ndėrsa disa myslimanė pretendojnė qė kjo duhet tė merret teologjikisht qė lė tė kuptohet: lėvizja e Abrahamit nga idhujtaria nė monoteizėm (besimi tek njė Zot); unė mendoj mė mirė qė tė mbajmė kuptimin biblik dhe hebre tė ekzodit tė Abrahamit nga Uri i kaldeasve nė tokėn e Kananit, rruga Haran (Zanafilla 11:31, 12:5). Kėshtu mė shumė do tė duket qė toka e premtuar nė tė cilėn arabėt kanė emigruar nuk ėshtė gjė tjetėr veēse vija bregdetare Siri-Palestinė, nga Sidoni nė Gazė dhe nė brendėsi tė qyteteve tė Detit tė Vdekur, Sodomės dhe Gomorės (Kitchen 1993:164). Patricia Crone, nė artikullin e saj tė titulluar “Kuptimi i shekullit tė parė tė hixhrės’’, gjen njė mbėshtetje interesante tė hixhrės jashtė Arabisė. Nė artikullin e saj pėr hixhrėn, ajo rreshton 57 dėshmi qė vijnė nga jashtė dhe brenda traditės myslimane, qė na drejtojnė tek hijxha, ose ekzodi, jo nga Meka nė Medinė, por nga Arabia pėr nė veri nė qytetet e rrethuara ushtarake (Crone 1994:355-363). Kjo nė tė vėrtetė ėshtė interesante, ashtu sikur nga ajo qė ne do mėsojmė prej kėtu e mė tej do tė paralelizohet dhe kėshtu mund tė na vėrtetojė kėto gjetje si jo mė mirė. Ky informacion mbi Hijrėn na jep neve evidencėn e parė e cila tregon qė dhumė tė dhėna tė gjetura nė Kuran dhe nė traditėn myslimane thjesht nuk i korrespondojnė burimeve ekzistuese tė ardhura nga jashtė, dhe qė ndoshta gjendet ndonjė agjenda tjetėr nė kėtė mes. Pra le tė lėvizim dhe tė shohim ēfarė ėshtė kjo agjendė.

F. Evidencat arkeologjike tė Biblės

(1900=Abrahami; 1700=Jozefi; 1447=Mojsiu; 1000=Davidi)

Ēfarė ėshtė bėrė evidente dekadave tė fundit janė vėshtirėsitė nė e evidencave historike tė Kuranit, kurse pjesa mė e frytshme e konfirmimit tė Biblės ka ardhur nga fusha e arkeologjisė kėto kohė. Prandaj mė sė miri e kaluara mund tė na flasė qartė nė lidhje me ate ē’fare ka ndodhur vėrtet.
Pėr arsye se Abrahami ėshtė nderuar nga tė dy, krishterimi dhe islamizmi, ėshtė interesante tė shohim nė evidencat arkeologjike nė lidhje me kohėn e tij e cila ėshtė duke ardhur nė dritė nė shekullin e XX-tė. Ē’farė ne gjejmė ėshtė se arkeologjia vendos qartė Abrahamin nė Palestinė dhe jo nė Arabi:

1. Emri i Abrahamit shfaqet nė Babiloni si njė emėr personal nė periudhėn e patriarkėve, andaj kritikėt besuan se ai ishte njė karakter trillues i cili u kthye pas izraelitėve mė vonė.

2. Fusha e Abrahamit nė Hebron pėrmendet mė 918 para K., nga Faraoni Shishak i Egjiptit (tani gjithashtu i besuar tė jetė Ramesis II). Ai sapo kishte mbaruar luftimet nė Palestinė dhe shkroi mbi muret e tempullit tė tij nė Karnak emrin e patriarkut tė madh, duke provuar qė edhe nė kėtė ditė Abrahami tė ishte i njohur jo nė Arabi, ashtu si myslimanėt thonė, por nė Palestinė nė vendin qė Bibla e vendos atė.

3. Varri i Beni Hasanit nga periudha abrahamike, pėrshkruan ardhjen e aziatikėve nė Egjipt gjatė kohės sė urisė, duke korresponduar me llogaritjen biblike tė gjendjes sė vėshtirė tė bijve tė Abrahamit, Isakut dhe Jakobit. Atje ka evidenca tė mėtejshme arkeologjike tė cilat mbėshtesin rrjedhat biblike sikur:

4. Dyert e Sodomės (Tell Beit Mirsim) regjistruar mes 2200-1600 para K., kanė qenė dyer tė rėnda pėr mbrojtje, tė njėjtat dyer qė ne i gjejmė nė Zanafillėn 19:9. Tani, nėse kjo llogaritje ėshtė shkruar ndėrmjet viteve 900-600, ashtu si kritikėt shpallėn, ne kemi lexuar rreth harqeve dhe perdeve, pasi siguria nuk ishte mė njė shqetesim nė atė kohė.

5. Ēmimi i Jozefit ishte 20 sikla (Zan 37:28), i cili sipas pllakave tė tregut nga ajo kohė ėshtė ēmim korrekt, 1700 para K. Njė llogaritje mė e hershme mund tė ketė qenė mė e lirė, ndėrsa njė llogaritje e mėvonshme mund tė kishte qenė edhe mė e shtrenjtė.

6. Varri i Jozefit (Jozueu 24:32) ėshtė gjetur rastėsisht nė Shikem dhe sipas gjetjes atje ėshtė njė mumje, dhe menjėherė pas mumjes qėndron njė shpatė zyrtare egjiptiane! A ėshtė kjo njė koincidencė e sheshit?

7. Gėrmimet e Jerihos treguan se muret ranė nga pjesa e jashtme, sipas Jozueut 6:20, duke aftėsuar sulmuesit pėr t’u hedhur mbi mure dhe pėr tė hyrė nė qytet. Tani sipas ligjeve fizike, muret e qytetit gjithmonė bien nga brenda! Njė redaktor i mėvonshėm me siguri nuk do mund tė bėnte njė gabim tė dukshėm, derisa ai mund tė ketė qenė njė dėshmitar okular ashtu siē ishte Jozueu.

8. Marrja e Jeruzalemit nga Davidi shkruhet nė 2Samuelit 5:6-8 dhe nė 1Kronikave 11:6, flasin pėr Joabin, qė pėrdor qypat e ujit tė ndėrtuar nga jebuzejt pėr t’i befasuar dhe pėr t’i mposhtur ata. Historianėt kanė pretenduar se kėto janė thjesht legjendare, deri sa gėrmimet arkeologjike nga R. A. S Mecalister, J. G Duncan dhe Kathleen Kenyon mbi Ofel kanė gjetur kėto qypa uji. Njė tjetėr kėrkim arkelogjik i ri shumė ngazėllyes ėshtė ajo e cila ėshtė mbajtur prej egjiptiologut Britanik, David Rohl. Deri disa vite mė parė ne vetėm kemi pasur evidenca arkeologjike patriarkale, davidiane dhe tė periudhės sė Dhiatės sė Re, por pak duke mos thėnė asgjeėpėr periudhėn moisiane. Me mund tė presim akoma mė tepėr tė dhėna mbi kėtė periudhė gjatė ngjarjeve kataklizmatike tė cilat ndodhėn gjatė asaj kohe. David Rohl (nė Provėn e kohės) na ka dhėnė nė njė arsye tė mundshme pse ėshtė e thjeshtė. Duket sikur ne kemi qenė pa tė dhėna rreth pothuajse 300 vjet! Me anė tė riregjistrimit tė listės sė faraonit nė Egjipt ai ka qenė i aftė tė identifikojė qytetin e braktisur tė skllevėrve izraelitė (i quajtur Avaris), gropat e vdekjes nga plaga e dhjetė dhe varri origjinal i Jozefit dhe shtėpia. Mbetėn shumė thėnie pėr t’u zbuluar. Duke lėvizur nė materialet e Dhiatės sė Re ne varemi mbi arkeologjinė pėrsėri pėr tė vėrtetuar njė numėr tė fakteve tė cilat pėr kritikėt konsiderohen tė jenė tė dyshimta nė gabimet mė tė mėdha.

9. Referenca e Palit pėr Erastin si mbajtės i thesarit tė Korintit (Romakėt 16:23) u mendua tė ishte i gabuar, por tani ka qenė e konfirmuar nga dyshemeja e gjetur mė 1929 qė mban emrin e tij.

10. Ėshtė pėr Lukėn qė skeptiket kanė rezervuar kriticizmin e tyre mė tė ashpėr, sepse ai mė tepėr se ē’dokush tjetėr shkrues i shekullit tė parė foli rreth njerėzve tė veēantė dhe vende tė tilla. Tani tė befason nganjėherė pluhuri qė i kishte mbuluar shkrimet e gjeturat, dhe ishte Luka tė cilit i besohen tė njėjtit kritika kohore, dhe pėrsėri. Pėr shembull:

11. Pėrdorimi i fjalės Mari prej Lukės; pėr tė kujtuar se Filipia ishte krahinė e Maqedonisė, ishte dyshuar derisa shkrimet u gjetėn tė cilat e pėrdorinin kėtė fjalė pėr tė pėrshkruar ndarjet e kėsaj krahine.

12. Pėrmendja e Kuirinit nga Luka si guvernator i Sirisė gjatė lindjes sė Jezusit tash ėshtė provuar saktėsisht nga njė shkrim nė Antioki.

13. Pėrdorja e Politarkut nga Luka pėr tė shėnuar autoritetin civil tė Selanikut (Veprat 17:6) ishte nė pyetje, deri sa 19 shkrime u gjetėn tė cilat lejojnė tė pėrdorim kėtė titull, 5 prej te cilave janė nė referim tė Selanikut.

14. Pėrdorimi i pretorit nga Luka pėr tė pėrshkruar zotėruesin filipian nė vend tė kujdestarėve, ėshtė provuar e saktė, ashtu si dhe romakėt pėrdorėn kėtė term pėr gjuqtarėt e kolonive tė tyre.

15. Pėrdorimi i prokonsullit nga ana e Lukės si titull pėr Galionin nė Veprat 18:12 ka kaluar me shumė kriticizėm nga historianėt sekularė, si udhėtues i mėvonshėm dhe shkruesi Plini kurrė nuk i referohet Galios si njė prokonsull. Vetėm ky fakt, thonė ata provon qė shkruesi i Veprave shkroi citimin e tij mė vonė pasi nuk ishte nė dijeni tė pozitės sė vėrtetė tė Galios. Ka qenė pėrsėri nga shkrimet e Delfit, shėnuar mė 52. P.K. qė u zbulua. Ky shkrim thotė, “Ndėrsa Lusius Junius Gallio, miku im dhe prokonsulli i Akaisė…” Kėtu mė pas u bė njė vėrtetim mbi llogaritjet e Veprave 18:12. Tani Galio e mbajti kėtė pozitė pėr njė vit. Kėtė autori i Veprave do ketė shkruar rreth 52 P.K., dhe jo mė vonė ndryshe ai nuk do ta kishte njohur Galion si prokonsull. Befas ky gabim i supozuar nuk jep vetėm besueshmėrinė ndaj historisė nė lidhje me Veprat, por gjithashtu shėnon shkrimet rreth 52 P.K., pra, shkruesi ka shkruar Veprat nė shekullin e II, ashtu si shumė studiues sugjerojnė qė ai mund tė ketė rėnė dakord me linjėn se tė dy mund tė kenė qenė nė kundėrthėnie nga shėnimet e dėshmitareve okularė nė pėrshkrimet e Delfisė.

Ėshtė pėr shkak tė zbulimeve ashtu si ajo qė F. F. Bruce thotė: ”Kur Luka ėshtė pritur pėrndonjė pasaktėsi, ndėrsa saktėsia ėshtė kundėrshtuar prej disa mbishkrimeve, mund tė jetė legjitime pėr tė thėnė sė arkeologjia ka konfirmuar regjistrimet e Dhiatės sė Re”. Nėn dritėn e evidencave arkeologjike, libra tė tillė si Luka dhe Veprat reflektojnė topografinė dhe kushtet e gjysmės tjetėr tė shekullit tė parė P.K., dhe nuk reflekton kushtet e ndonjė date tė mėvonshme. Kjo ėshtė pėr shkak tė Lukės, si historian ėshtė mbajtur nė njė pėrgjėgjėsi mė tė lartė se shkruesit e tjerė dhe pėr arsye tė kėsaj ka qenė njė datė historike e cila ka vlerėsuar shėnimet e tij, ne mund tė pushojmė tė sigurtė se Dhiata e Re mund tė mbahet nė konsideratė tė lartė si dokument historik i mbėshtetshėm.

Nuk kemi arsye t’i frikėsohemi arkeologjisė. Nė fakt ėshtė e vetmja shkencė e cila i ka bėrė mė tepėr autentike shkrimet tona se kushdo tjetėr. Kjo inkurajon arkeologėt e botės pėr tė gėrmuar, se ndėrsa ata gėrmojnė ne e dimė se ata vijnė akoma mė pranė asaj ēfarė shkrimet tona shumė gjatė provojnė tė jenė tė vėrteta dhe japin njė arsye pėr tė shpallur qetė tė vėrtetėn se Bibla e ka tė drejtėn qė tė shpallė autoritetin e vėrtetė si e vetmja Fjalė e Perėndisė, e verifikuar historikisht.

G. E. Wright thotė: ”Ne mbase kurrė nuk do tė mundim tė vėrtetojmė qė Abrahami ka ekzistuar ndonjė herė, por ēfarė ne mund tė provojmė ėshtė jeta dhe koha e tij, siē reflektohet nė historitė rreth tij, zėnė vend pėrsosshmėrisht brenda mileniumit tė dytė, por nė mėnyrė imperfekte brenda ndonjė periudhe rendėse”.

Zotėri Frederik Kenion pėrmend: ”Evidenca e arkeologjisė ka qenė pėr tė rivendosur autoritetin e Dhiatės sė Vjetėr dhe pėr tė argumentuar vlerėn e saj me anė tė konkludimit inteligjent me njė njohuri mė tė plotė tė themelit tė saj dhe prapavijės”.

William F. Albright (njė arkeolog i famshėm) thotė: “Pėrjashtimi skeptik i treguar ndaj Biblės nga studiues tė rėndėsishėm historik tė shek XVIII dhe XIX, fraza tė caktuara tė cilat do tė shfaqen nė periudha tė caktuara kanė qenė progresione diskredituese. Zbulim pas zbulimi ka stabilizuar saktėsinė e detajeve tė panumėrta dhe ka sjellė dallimin e rritjes sė vlerave tė Biblės si burim i historisė.”

Millar Burrows i Jelės, thotė: “mbi tė gjitha puna arkeologjike pa diskutim ka forcuar konfidencėn nė pėrshtatjen e regjistrimeve tė shkrimeve”. Jozeph Free konfirmon se gjatė shfletimit tė librit tė Zanafilles, gjatė secilit kapitull, 50, shkruan se ēdo kapitull ėshtė zbuluar ose konfirmuara nga disa zbulime arkeologjike dhe se kjo do tė ishte e vėrtetė pėr shumicėn e kapitujve tė mbetur tė Biblės.